Vùng Cần Giờ chịu chế độ bán nhật triều không đều của Biển Đông: trong khoảng một ngày, nước lên xuống hai lần, nhưng hai đỉnh triều và hai chân triều không cao thấp như nhau. Biên độ triều ở cửa biển thuộc loại lớn ở Việt Nam, có thể chênh tới vài mét giữa lúc nước lớn và nước ròng trong các kỳ triều mạnh. Triều mạnh nhất vào những ngày quanh rằm và mùng một âm lịch, và cao nhất trong năm thường vào khoảng các tháng cuối năm dương lịch.
Thuỷ triều quyết định gần như mọi thứ ở Cần Giờ: rừng ngập hay cạn, ghe ra vào được hay không, bãi bùn lộ ra để bắt ốc hay không, đường ven sông ngập hay khô. Bài này giải thích cơ chế, những khái niệm người địa phương dùng hằng ngày, và cách đọc bảng triều. Chuyện chọn nhà, nâng nền để sống chung với triều cường được bàn ở mục Sống ở Cần Giờ.
Vì sao nước lên xuống: cơ chế ngắn gọn
Thuỷ triều sinh ra chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác động lên nước biển, kết hợp với chuyển động quay của Trái Đất. Mặt Trăng ở gần nên ảnh hưởng mạnh hơn. Khi Trái Đất quay, mỗi điểm trên bờ biển lần lượt đi qua những chỗ nước dâng và nước rút, tạo ra nhịp lên xuống.
Nhưng triều thực tế ở mỗi nơi phức tạp hơn nhiều so với mô hình lý thuyết, vì hình dạng đáy biển, đường bờ, độ sâu, các vịnh, cửa sông khuếch đại hoặc làm giảm sóng triều. Vì vậy hai nơi cách nhau không xa có thể có chế độ triều khác nhau: có nơi mỗi ngày một lần lên xuống, có nơi hai lần.
Vùng biển từ Vũng Tàu, Cần Giờ xuống phía đồng bằng sông Cửu Long có chế độ bán nhật triều không đều: hai lần lên, hai lần xuống trong khoảng một ngày âm lịch, tức hơn hai mươi bốn giờ một chút, nên giờ nước lớn mỗi ngày lùi dần chừng gần một tiếng so với hôm trước.
Những khái niệm người Cần Giờ dùng hằng ngày
Nước lớn, nước ròng. Nước lớn là lúc triều lên cao nhất, nước ròng là lúc rút xuống thấp nhất. Người ta nói "nước ròng sát" khi nước rút rất cạn, bãi lộ xa.
Nước rông, nước kém. Nước rông là những ngày triều mạnh, chênh lệch giữa lớn và ròng nhiều, thường quanh rằm và mùng một âm lịch. Nước kém là những ngày triều yếu, chênh ít, thường quanh mùng bảy, mùng tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch.
Nước đứng. Khoảng thời gian ngắn quanh đỉnh hoặc chân triều, nước gần như không chảy, trước khi đổi chiều. Người đi sông chọn lúc này để qua những chỗ dòng xiết.
Triều cường. Cách gọi chung cho những đợt triều lên rất cao, gây ngập vùng thấp, đường ven sông. Ở vùng TP Hồ Chí Minh, đợt triều cường mạnh nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, trùng với các con nước rông.
Con nước. Cách nói chung cho một chu kỳ triều hoặc một đợt triều. "Coi con nước" là xem giờ lớn ròng để tính việc.
Vì sao hai con triều trong ngày không đều nhau
Người mới đến hay ngạc nhiên khi thấy hôm nay nước lớn buổi sáng cao hơn hẳn nước lớn buổi tối, hoặc ngược lại. Đó là đặc điểm "không đều" của chế độ triều ở đây. Nguyên nhân nằm ở chỗ mặt phẳng quỹ đạo của Mặt Trăng nghiêng so với xích đạo, nên hai lần một điểm trên Trái Đất đi qua vùng nước dâng trong ngày không đối xứng nhau.
Hệ quả thực tế là không thể chỉ nhớ "nước lớn lúc mấy giờ" mà còn phải nhớ "lớn bao nhiêu". Một chuyến đi xuồng vào rạch có thể thuận lợi với con nước lớn buổi sáng nhưng không vào được với con nước lớn buổi chiều vì nó thấp hơn.
Tính "không đều" còn thể hiện ở thời gian: khoảng thời gian nước lên và nước xuống không nhất thiết bằng nhau. Ở các cửa sông, nước thường lên nhanh hơn và rút chậm hơn, vì sóng triều bị biến dạng khi đi vào lòng sông nông dần. Người đi bắt ốc trên bãi cần biết điều này để không bị bất ngờ khi nước quay lại.
Mức chênh giữa hai con triều trong ngày thay đổi theo chu kỳ, có những ngày gần như bằng nhau, có ngày chênh nhiều. Người làm nghề trên sông, trên bãi ở Cần Giờ quen với điều này đến mức tính toán gần như theo bản năng; người mới cần dựa vào bảng triều.
Triều cường cuối năm: vì sao cao nhất
Đỉnh triều cao nhất trong năm ở vùng TP Hồ Chí Minh thường rơi vào khoảng các tháng cuối năm. Có nhiều yếu tố cộng lại. Về thiên văn, vị trí tương đối của Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất trong thời gian này thuận lợi cho triều mạnh. Về khí tượng, gió mùa đông bắc thổi mạnh dồn nước vào bờ, làm mực nước dâng thêm.
Ở các vùng cửa sông, lượng nước từ thượng nguồn đổ về cuối mùa mưa, cùng việc xả nước của các hồ chứa, cũng có thể góp phần làm mực nước cao hơn. Khi đỉnh triều cao trùng với mưa lớn, ngập ở vùng thấp càng nặng.
Ở Cần Giờ, những ngày triều cường đỉnh, nước có thể tràn lên một số đoạn đường ven sông, ngập sân nhà ở vùng thấp, tràn vào đầm nuôi nếu bờ bao yếu. Người dân theo dõi lịch triều cường, gia cố bờ bao, kê đồ đạc lên cao, sắp xếp đi lại tránh giờ đỉnh. Cơ quan khí tượng thuỷ văn thường thông báo trước các đợt triều cường lớn.
Đọc bảng thuỷ triều cho chuyến đi
Bảng thuỷ triều được cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành hàng hải công bố cho các trạm, trong đó trạm Vũng Tàu thường được dùng làm tham chiếu cho vùng cửa biển gần Cần Giờ. Cách đọc cơ bản:
- Tìm bảng cho đúng trạm và đúng ngày. Bảng thường ghi giờ và độ cao của các đỉnh, chân triều trong ngày.
- Lưu ý mốc độ cao: con số là độ cao so với một mốc chuẩn của trạm, dùng để so sánh các con triều với nhau, không phải độ sâu nước tại chỗ bạn đứng.
- Nhận ra ngày nước rông, nước kém: so độ chênh giữa đỉnh và chân trong các ngày quanh rằm, mùng một với các ngày giữa tuần trăng.
- Tính độ trễ: càng vào sâu trong sông, giờ nước lớn càng muộn hơn so với trạm cửa biển. Người địa phương thường biết độ trễ này cho từng bến; hỏi họ là cách nhanh nhất.
- Lập kế hoạch: muốn xem bãi bùn, bắt ốc, ngắm chim lội thì đi lúc nước ròng; muốn đi xuồng vào rạch sâu thì đi lúc nước lớn; muốn tránh ngập đường ven sông thì tránh giờ đỉnh triều cường.
Bảng triều cho biết phần do thiên văn quyết định. Gió mạnh, mưa lớn, áp thấp có thể làm mực nước thực tế cao hoặc thấp hơn dự báo; những ngày thời tiết xấu nên theo dõi thêm thông báo của cơ quan khí tượng.
Thuỷ triều và rừng: mối quan hệ sống còn
Rừng ngập mặn tồn tại chính vì thuỷ triều. Mỗi ngày hai lần, nước mang phù sa, dinh dưỡng, trụ mầm, ấu trùng vào rừng, rồi rút ra mang theo lá mục, mùn bã. Thời gian ngập mỗi ngày quyết định loài nào mọc được ở đâu, như đã nói trong bài về các loài cây.
Thuỷ triều cũng quyết định nhịp sống của động vật: cua ăn khi nước ròng, cá vào rừng khi nước lớn, chim lội kiếm ăn theo bãi lộ. Một thay đổi nhỏ về chế độ ngập, ví dụ do đắp bờ, làm đường chắn dòng, có thể làm thay đổi cả một khu rừng.
Về lâu dài, mực nước biển dâng do biến đổi khí hậu sẽ làm thời gian ngập tăng lên. Rừng ngập mặn có thể thích nghi nếu mặt bãi được bồi cao kịp nhờ phù sa, hoặc nếu rừng có chỗ để lùi vào đất cao hơn. Ở những nơi bị đê, đường, nhà cửa chặn phía sau, rừng không có chỗ lùi; đây là một mối lo được giới nghiên cứu nhắc tới.
Sống theo con nước: kinh nghiệm của người địa phương
Người Cần Giờ lớn lên cùng con nước. Trẻ con biết nước ròng thì ra bãi bắt còng, nước lớn thì không được lội ra xa. Người đi ghe xem nước trước khi xem trời. Người làm muối tính ngày dẫn nước vào ruộng theo con nước rông. Người nuôi tôm thay nước đầm theo giờ triều.
Một số kinh nghiệm dân gian về thuỷ triều được truyền miệng khá chính xác, như việc giờ nước lớn mỗi ngày lùi dần, hay nước rông theo rằm, mùng một. Một số kinh nghiệm khác chỉ đúng ở một bến, một khúc sông cụ thể, không áp dụng được chỗ khác.
Với người mới chuyển đến hoặc khách đi chơi, cách học nhanh nhất là hỏi. Người dân địa phương thường sẵn lòng chỉ: bến này nước lớn khoảng giờ nào, đường kia ngập khi nào, bãi nọ ra được lúc nào. Kết hợp lời chỉ dẫn ấy với bảng triều là đủ để tránh phần lớn rắc rối. Ghi lại vài lần quan sát của chính mình, như nước lớn ở bến nhà tới bậc thềm nào vào ngày nào, sau một mùa sẽ thành cuốn lịch riêng đáng tin.
An toàn với thuỷ triều
Thuỷ triều ở Cần Giờ lên nhanh hơn nhiều người nghĩ, đặc biệt trên bãi bồi phẳng rộng. Một vài nguyên tắc:
- Ra bãi bồi khi nước ròng thì luôn biết giờ nước bắt đầu lên và quay vào trước đó.
- Không đi một mình ra xa trên bãi bùn, không để trẻ em chơi gần mép nước khi triều đang lên.
- Bùn có chỗ lún sâu; đi theo lối người địa phương đã đi, không đi tắt qua chỗ bùn lỏng.
- Không neo xe, để đồ trên bãi hoặc đường thấp ven sông qua giờ nước lớn.
- Ghe xuồng nhỏ tránh đi vào lúc nước đổi chiều mạnh ở các khúc sông hẹp, ngã ba sông.
Một điều ít người để ý là tốc độ nước lên trên bãi phẳng. Khi mặt bãi gần như nằm ngang, chỉ cần mực nước dâng thêm một chút là mép nước tiến vào hàng chục mét, nhanh hơn tốc độ đi bộ trong bùn. Người ra bãi xa vì thế phải quay vào sớm, không đợi tới khi thấy nước sát chân.
Chi tiết về an toàn khi tham quan bãi bồi, rừng ngập mặn được trình bày thêm ở mục điểm đến của trang.
Câu hỏi thường gặp
Ở Cần Giờ mỗi ngày có mấy lần nước lên?
Thường có hai lần nước lên và hai lần nước xuống trong khoảng một ngày âm lịch, nhưng hai con triều không cao thấp như nhau. Đây là chế độ bán nhật triều không đều của vùng biển này.
Triều cường ở Cần Giờ thường vào tháng nào?
Những đợt triều cường mạnh nhất trong năm ở vùng TP Hồ Chí Minh thường rơi vào khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, nhất là các ngày quanh rằm và mùng một âm lịch. Cơ quan khí tượng thuỷ văn thường thông báo trước.
Xem lịch thuỷ triều Cần Giờ ở đâu?
Bảng thuỷ triều do cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành hàng hải công bố; trạm Vũng Tàu thường được dùng tham chiếu cho vùng cửa biển gần Cần Giờ. Vào sâu trong sông, giờ nước lớn muộn hơn, nên hỏi thêm người địa phương.
Vì sao giờ nước lớn mỗi ngày lại khác nhau?
Vì chu kỳ triều theo ngày âm lịch, dài hơn hai mươi bốn giờ một chút, nên giờ nước lớn mỗi ngày lùi dần gần một tiếng so với hôm trước. Sau khoảng nửa tháng, giờ triều quay lại gần như cũ.
Nước rông và nước kém khác nhau thế nào?
Nước rông là những ngày triều mạnh, chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng nhiều, thường quanh rằm và mùng một. Nước kém là những ngày triều yếu, chênh ít, thường quanh mùng bảy, mùng tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch.