Rừng ngập mặn Cần Giờ có đước là loài chủ đạo, nhận ra bởi bộ rễ chống cong như những cái chân vươn xuống bùn và trái dài như cây bút treo trên cành. Mắm có rễ thở nhô lên khỏi bùn như hàng nghìn cây đinh nhỏ, thường mọc ở bãi mới bồi. Bần có rễ thở hình nón to hơn, ưa vùng nước lợ ven sông. Cùng với dà, giá, vẹt, cóc, dừa nước, chà là, ô rô, mỗi loài chọn một chỗ đứng theo độ ngập triều và độ mặn.
Biết nhận vài loài chính giúp chuyến đi rừng thú vị hơn nhiều, và giúp hiểu vì sao rừng Cần Giờ trông khác nhau giữa chỗ gần biển và chỗ sâu trong sông. Bài này đi từ những đặc điểm dễ thấy nhất: rễ, lá, trái, rồi tới quy luật phân bố.
Thách thức chung: sống trong bùn mặn, ngập theo con nước
Cây ngập mặn phải giải ba bài toán mà cây trên cạn không gặp. Thứ nhất là muối: nước quanh rễ mặn, cây phải ngăn muối từ rễ, hoặc thải muối qua lá, hoặc dồn muối vào lá già rồi rụng đi. Thứ hai là thiếu ôxy: bùn ngập nước gần như không có không khí, rễ phải có cách thở. Thứ ba là nền đất mềm, sóng và dòng triều liên tục, cây phải đứng vững.
Mỗi loài giải các bài toán này theo cách riêng, và chính các cách giải ấy tạo ra những hình dạng rễ, lá đặc trưng giúp ta nhận biết. Rễ chống của đước vừa để đứng vững vừa có những lỗ nhỏ để trao đổi khí. Rễ thở của mắm, bần mọc ngược từ bùn lên, như những ống thở. Rễ đầu gối của vẹt trồi lên rồi cắm xuống thành hình khuỷu.
Một cách thích nghi nổi bật khác là sinh sản: nhiều loài như đước, dà, vẹt có hạt nảy mầm ngay khi trái còn trên cây mẹ, thành một trụ mầm dài. Khi rụng, trụ mầm cắm xuống bùn hoặc trôi theo nước tới chỗ mới, đã sẵn sàng bén rễ. Hiện tượng này gọi là sinh con, một đặc điểm hiếm ở thế giới thực vật.
Nhận biết các loài chính
Đước. Thân thẳng, có thể cao lớn khi rừng già; rễ chống cong từ thân và cành tủa xuống bùn như những chân nhện. Lá dày, bóng, mọc đối. Trụ mầm dài, xanh, treo lủng lẳng. Ở Cần Giờ, đước đôi là loài được trồng nhiều nhất, tạo nên những rừng đước thẳng hàng hai bên đường Rừng Sác.
Mắm. Thân thường thấp hơn đước, vỏ xám nhạt. Đặc điểm dễ thấy nhất là rễ thở mọc thẳng từ bùn lên quanh gốc, nhỏ như chiếc đũa ngắn, dày đặc. Lá mặt dưới thường có màu trắng bạc, đôi khi thấy tinh thể muối trên lá. Mắm thường là loài tiên phong, mọc trên bãi bùn mới bồi ở mép sông, mép biển.
Bần. Cây tán rộng, rễ thở hình nón to và cao hơn rễ mắm. Hoa có nhiều nhị dài như chùm tua, trái tròn dẹt có đài hình sao. Bần chua mọc nhiều ven các sông nước lợ, nước ngọt hơn; bần trắng chịu mặn hơn, có thể ở gần cửa biển.
Dà và vẹt. Dà là cây nhỏ, mọc ở chỗ đất cao hơn, ít ngập hơn, có trụ mầm ngắn hơn đước. Vẹt có rễ đầu gối, hoa đỏ hoặc vàng tuỳ loài, trụ mầm mập. Cả hai thường xen lẫn ở rìa rừng đước.
Giá. Cây gỗ nhỏ, lá mỏng, mọc ở chỗ đất cao ít ngập. Nhựa cây giá có thể gây bỏng rát da, đặc biệt nguy hiểm nếu dính vào mắt, nên người đi rừng tránh bẻ cành giá. Đây là loài nên biết để tránh.
Dừa nước, chà là, ô rô. Dừa nước không có thân nổi, lá to vươn thẳng từ gốc, mọc dày dọc các rạch nước lợ; lá dùng lợp nhà, trái non ăn được. Chà là biển là cây bụi có gai ở chỗ cao. Ô rô là cây bụi thấp, lá có răng cưa nhọn, hoa tím, mọc ở ven rạch.
Mỗi loài một chỗ đứng: quy luật phân bố theo con nước
Đi từ mép biển vào sâu, hoặc từ mép sông lên chỗ đất cao, có thể thấy các loài thay nhau chiếm ưu thế. Ở mép ngoài cùng, nơi bùn mới bồi và ngập lâu nhất mỗi ngày, mắm và bần thường đứng đầu. Rễ thở của chúng hợp với nền bùn lỏng, cây chịu được sóng và ngập sâu, và bộ rễ dày giữ bùn lại, nâng dần mặt bãi.
Khi bãi cao dần lên, thời gian ngập mỗi ngày ngắn lại, đước bắt đầu chiếm chỗ. Đây là vùng rộng nhất của rừng, ngập theo hầu hết các con triều. Lên cao hơn nữa, chỉ ngập khi triều lớn, là nơi của dà, vẹt, giá, cóc, chà là. Ở chỗ cao nhất, gần như chỉ ngập vào kỳ triều cường, cây ngập mặn thưa dần, nhường chỗ cho cỏ, cây bụi và đất trống làm muối, làm đầm.
Theo trục sông, độ mặn thay đổi: gần cửa biển nước mặn hơn, ngược lên phía Bình Khánh, An Thới Đông thì nước lợ hơn, nhất là mùa mưa. Dừa nước và bần chua vì thế nhiều hơn ở các rạch phía bắc, trong khi mắm, đước chiếm ưu thế ở phía nam gần biển. Những quy luật này không tuyệt đối, nhưng đủ để người đi rừng đoán được mình đang ở vùng nào.
Rừng trồng và rừng tự nhiên trông khác nhau thế nào
Ở nhiều đoạn dọc đường Rừng Sác, rừng đước mọc thẳng hàng, cây cùng cỡ, tán đều nhau. Đó là dấu hiệu của rừng trồng: người ta cắm trái đước theo hàng, cùng một đợt, nên cây lớn lên đồng loạt. Bên dưới tán dày thường ít cây con, ít cây bụi vì thiếu ánh sáng.
Ở những nơi rừng tự tái sinh hoặc ít bị tác động, cấu trúc rừng lộn xộn hơn: cây to cây nhỏ xen nhau, nhiều loài cùng mọc, có khoảng trống nơi cây già đổ, cây con mọc lên. Rìa sông thường có dải mắm, bần tự nhiên xen với đước.
Hiểu sự khác nhau này giúp đọc cảnh quan: rừng trồng xanh đẹp nhưng đơn điệu về loài, trong khi các mảng rừng tự nhiên tuy trông "bừa bộn" lại thường giàu loài hơn, là nơi nhiều động vật tìm thức ăn và nơi trú. Đây cũng là lý do giới quản lý quan tâm tới việc làm đa dạng thêm rừng trồng.
Ven bãi cát biển: một hệ thực vật khác hẳn
Rừng ngập mặn không phủ kín toàn bộ vùng Cần Giờ. Ở dải bờ biển phía nam, quanh Cần Thạnh và Long Hòa cũ, có những đoạn bờ cát nơi cây ngập mặn không mọc. Ở đây là thế giới của các loài chịu cát, chịu gió muối: phi lao, còn gọi là dương, trồng thành hàng chắn gió; muống biển bò trên cát với hoa tím; các loài cỏ, cây bụi giữ cát.
Người Cần Giờ quen gọi cây phi lao là cây dương, và những hàng dương ven biển từng là hình ảnh đặc trưng của vùng bãi biển. Các hàng cây này chủ yếu do con người trồng để chắn gió, chắn cát bay vào khu dân cư, khác với rừng đước mọc trên bùn.
Sự khác nhau giữa bờ cát và bờ bùn phản ánh khác biệt về dòng chảy và sóng. Ở những đoạn sóng mạnh, hạt mịn bị cuốn đi, chỉ còn cát; ở những đoạn kín sóng, bùn lắng lại, cây ngập mặn bám được. Vì thế, đi dọc bờ biển Cần Giờ có thể thấy hai cảnh quan nối tiếp nhau chỉ cách vài cây số.
Đọc sức khoẻ của rừng qua những gì thấy được
Cây con dưới tán. Một khu rừng có nhiều cây con, trụ mầm bén rễ dưới tán và ở rìa là rừng đang tự làm mới. Ngược lại, rừng dày mà dưới gốc trống trơn có thể là rừng trồng quá dày hoặc nền đất có vấn đề.
Cây chết đứng thành đám. Một đám cây chết khô giữa rừng xanh thường báo hiệu thay đổi về nước: ngập quá lâu do dòng chảy bị chặn, hoặc quá khô do bị đắp bờ. Cũng có thể do sâu bệnh hay sét đánh. Đây là dấu hiệu cơ quan quản lý cần biết.
Rác trên rễ. Rác nhựa mắc dày trên rễ đước ở một khúc sông cho biết dòng nước ở đó gom rác từ thượng nguồn. Rác không chỉ xấu mà còn che ánh sáng, cản trụ mầm bén rễ.
Sinh vật trên bãi. Bãi bùn dưới tán có nhiều lỗ cua, ốc len bám thân, cá thòi lòi nhảy khi nước ròng là rừng còn sống động. Bãi im lặng, ít dấu vết sinh vật là điều đáng để ý.
Cây ngập mặn trong đời sống người Cần Giờ
Trước khi rừng được bảo vệ chặt, gỗ đước là vật liệu quen thuộc: làm cột nhà, làm cừ, đóng ghe nhỏ, đốt than. Than đước nổi tiếng cháy đều, nhiều nhiệt. Vỏ một số loài cây ngập mặn chứa tanin, xưa dùng để nhuộm lưới cho bền. Lá dừa nước lợp mái, trái dừa nước non ăn mát.
Ngày nay, khai thác gỗ trong rừng phòng hộ bị kiểm soát nghiêm, chủ yếu chỉ diễn ra trong các đợt tỉa thưa theo kế hoạch của cơ quan quản lý. Người dân chủ yếu sống nhờ những thứ rừng nuôi dưỡng: cua, cá, ốc, tôm trong rạch, và các dịch vụ du lịch. Phần chuyện nghề và thu nhập từ rừng được nói kỹ ở mục kinh tế biển.
Một số loài cây ngập mặn được dùng trong y học dân gian. Khách tham quan nên xem đó là thông tin văn hoá, không tự ý dùng làm thuốc; mọi vấn đề sức khoẻ nên hỏi bác sĩ.
Đi rừng tự nhận cây: một quy trình đơn giản
Muốn nhận cây trong một chuyến đi, không cần sách dày. Thử làm theo trình tự sau:
- Nhìn xuống chân trước: rễ chống cong là đước; rễ thở nhỏ thẳng như đũa là mắm; rễ thở hình nón to là bần; rễ trồi lên rồi cắm xuống như đầu gối là vẹt.
- Nhìn trái: trụ mầm dài như cây bút là đước; trụ mầm ngắn, nhỏ hơn là dà; trái tròn dẹt có đài hình sao là bần; trái hình tim hay quả hạch nhỏ là mắm.
- Nhìn lá: mặt dưới trắng bạc, có khi thấy muối là mắm; lá dày, bóng, đầu nhọn là đước; lá mỏng, cây nhỏ ở chỗ cao thì cẩn thận, có thể là giá.
- Nhìn chỗ đứng: sát mép nước, bãi mới bồi thì nghĩ tới mắm, bần; vùng ngập thường xuyên thì đước; chỗ cao ít ngập thì dà, giá, chà là.
- Chụp ảnh rễ, lá, trái của cây chưa biết rồi đối chiếu sau, thay vì bẻ cành mang về.
Sau vài chuyến, mắt sẽ quen và nhận ra các loài từ xa. Đó cũng là lúc nhận thấy rằng rừng không phải một khối xanh đồng nhất, mà là một bức tranh nhiều mảng, mỗi mảng kể một câu chuyện về con nước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rừng Cần Giờ chủ yếu là cây đước?
Vì sau chiến tranh, đước là loài được chọn để trồng lại trên quy mô lớn: mọc nhanh, rễ chống giữ đất tốt, trái giống dễ thu và dễ cắm. Đước cũng là loài chủ đạo của rừng ngập mặn vùng này từ trước.
Cây giá có độc không?
Nhựa cây giá có thể gây bỏng rát da và đặc biệt nguy hiểm nếu dính vào mắt. Khi đi rừng không nên bẻ cành, lá các loài cây không biết rõ. Nếu nhựa dính mắt, rửa ngay bằng nhiều nước sạch và đi khám bác sĩ.
Trụ mầm đước là gì?
Là phần cây con đã nảy mầm từ hạt khi trái còn trên cây mẹ, dài như cây bút. Khi rụng, trụ mầm có thể cắm thẳng xuống bùn hoặc trôi theo nước tới nơi khác rồi bén rễ. Người trồng rừng dùng chính trụ mầm này để trồng.
Mắm và đước khác nhau thế nào?
Mắm có rễ thở nhỏ mọc thẳng từ bùn lên, lá mặt dưới bạc, thường mọc ở bãi mới bồi sát mép nước. Đước có rễ chống cong từ thân tủa xuống, lá dày bóng, trụ mầm dài, mọc ở vùng ngập thường xuyên phía trong.
Có được hái trái đước, trái bần mang về không?
Không nên. Trái và trụ mầm là nguồn tái sinh của rừng; trong rừng phòng hộ, việc lấy cây, trái có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng. Muốn tìm hiểu, hãy chụp ảnh và để lại cho rừng.
Dừa nước có phải cây ngập mặn không?
Dừa nước là loài cọ mọc ở vùng nước lợ ven sông, rạch, thường gặp trong hệ sinh thái rừng ngập mặn nhưng ưa nước ít mặn hơn đước, mắm. Ở Cần Giờ, dừa nước nhiều hơn ở các rạch phía bắc, xa cửa biển.