Vùng Cần Giờ được bao bọc và chia cắt bởi các sông lớn của hệ thống Đồng Nai – Sài Gòn trên đường ra biển. Sông Soài Rạp chảy dọc phía tây, sông Lòng Tàu là luồng tàu biển chính xuyên giữa vùng, sông Đồng Tranh và Ngã Bảy chảy qua vùng rừng ra vịnh Gành Rái, còn sông Thị Vải ở phía đông ngăn Cần Giờ với vùng Phú Mỹ. Giữa các sông lớn là hàng trăm rạch nhỏ len vào rừng, ngập và cạn theo thuỷ triều mỗi ngày.
Bài này giới thiệu từng dòng sông chính, đặc điểm và vai trò của chúng, và giải thích vì sao mạng sông rạch là bộ khung của cả vùng đất: nó quyết định nơi rừng mọc, nơi làng ở, nơi tàu đi và cả những bất tiện về đi lại mà người Cần Giờ quen sống cùng.
Từ Mũi Đèn Đỏ: nơi các dòng sông chia ngả
Muốn hiểu sông ngòi Cần Giờ, nên bắt đầu từ phía thượng nguồn gần nhất: vùng Nhà Bè, nơi sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai. Chỗ hợp lưu thường được gọi là Mũi Đèn Đỏ. Từ đây, dòng nước chung chảy qua vùng Nhà Bè rồi chia làm hai nhánh lớn: nhánh Soài Rạp đi về phía tây nam, nhánh Lòng Tàu đi về phía đông nam. Câu ca dao quen thuộc "Nhà Bè nước chảy chia hai" nói đúng về địa lý của nơi này.
Vùng Cần Giờ nằm trọn giữa và bên ngoài hai nhánh ấy, kéo dài xuống tận biển. Trên đường đi, các nhánh lại tách, nhập, nối với nhau qua vô số rạch, tạo thành một mạng lưới phức tạp. Thêm vào đó là sông Thị Vải ở phía đông, mang nước từ vùng Đồng Nai, Phú Mỹ ra vịnh Gành Rái.
Toàn bộ mạng lưới này chịu ảnh hưởng mạnh của thuỷ triều Biển Đông. Nước chảy ra biển khi triều xuống và chảy ngược vào khi triều lên, nên khái niệm "xuôi dòng" hay "ngược dòng" ở Cần Giờ thay đổi theo giờ trong ngày.
Các sông chính và đặc điểm
Sông Soài Rạp. Dòng sông rộng nhất, chảy dọc ranh giới phía tây của vùng Cần Giờ, đổ ra biển ở cửa Soài Rạp. Bên kia sông là vùng Cần Giuộc, Gò Công trước thuộc Long An, Tiền Giang, nay thuộc Tây Ninh và Đồng Tháp sau sáp nhập. Sông nhận thêm nước từ sông Vàm Cỏ trước khi ra biển, rộng mênh mông ở đoạn cửa. Luồng Soài Rạp được nạo vét để tàu biển vào các cảng phía nam thành phố.
Sông Lòng Tàu. Luồng tàu biển chính dẫn tàu từ vịnh Gành Rái vào hệ thống cảng TP Hồ Chí Minh từ thời Pháp thuộc tới nay. Sông sâu, uốn khúc giữa rừng ngập mặn. Ngồi ven bờ Lòng Tàu có thể thấy tàu lớn đi qua khá sát, sóng tàu đánh vào bờ.
Sông Đồng Tranh và Ngã Bảy. Các sông chảy qua vùng rừng phía đông, ra vịnh Gành Rái. Ngã Bảy là nơi nhiều dòng gặp nhau, đúng như tên gọi. Đây là vùng sông nước nhiều nhánh, người đi ghe phải thuộc đường.
Sông Thị Vải. Ranh giới phía đông, ngăn vùng Cần Giờ với vùng Phú Mỹ, nơi có cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải. Sông sâu, tàu lớn ra vào nhiều. Thị Vải từng bị ô nhiễm nặng do nước thải công nghiệp, là bài học lớn về quản lý môi trường sông.
Các sông nhỏ hơn. Những tên như Gò Gia, Dinh Bà, Vàm Sát, Đồng Hòa và nhiều sông, rạch khác nối các dòng lớn với nhau và len sâu vào rừng. Mỗi dòng có đặc điểm riêng về độ sâu, độ mặn, dòng chảy, được người làm nghề trên sông thuộc lòng.
Rạch: mạch máu của rừng
Nếu sông lớn là động mạch, thì rạch là mao mạch của rừng ngập mặn. Rạch là những dòng nước nhỏ, uốn khúc, phân nhánh như rễ cây, len vào giữa rừng đước. Khi triều lên, nước theo rạch tràn vào, ngập dần mặt rừng; khi triều xuống, nước theo rạch rút ra, kéo theo lá rụng, mùn bã, ấu trùng ra sông.
Chính sự trao đổi nước hai lần mỗi ngày qua rạch nuôi sống khu rừng: mang phù sa, dinh dưỡng vào, mang chất thải ra, giữ độ mặn ở mức cây chịu được. Một con rạch bị lấp hoặc bị chặn có thể làm cả khoảnh rừng phía sau ngập úng hoặc khô hạn, cây chết dần.
Với con người, rạch là đường đi của ghe xuồng vào rừng, là chỗ đặt lọp, đặt lờ bắt cá, là nơi trú ghe khi sóng lớn. Nhiều tên đất ở Cần Giờ là tên rạch. Đi xuồng trong rạch lúc nước lớn, nghe tiếng cá quẫy, tiếng chim, là trải nghiệm nhiều người nhớ nhất về Cần Giờ.
Nước mặn, nước lợ và mùa
Nước sông ở Cần Giờ là nước lợ, pha giữa nước ngọt từ thượng nguồn và nước mặn từ biển. Độ mặn thay đổi theo vị trí: càng gần biển càng mặn, càng ngược lên phía Bình Khánh càng nhạt. Nó cũng thay đổi theo mùa: mùa mưa, nước ngọt từ thượng nguồn đổ về nhiều, đẩy nước mặn ra xa; mùa khô, nước ngọt ít, nước mặn lấn sâu vào trong.
Hồ chứa ở thượng nguồn như Trị An, Dầu Tiếng điều tiết lượng nước xả xuống, ảnh hưởng tới độ mặn ở hạ lưu, nhất là trong mùa khô. Đây là một trong những lý do độ mặn ở vùng cửa sông có thể khác giữa các năm dù thời tiết tương tự.
Sự thay đổi độ mặn tác động trực tiếp tới đời sống: nghề nuôi tôm, nuôi hàu phải tính mùa; ruộng lúa ở phía bắc chỉ làm được khi nước đủ ngọt; nước giếng ở nhiều nơi bị nhiễm mặn. Người Cần Giờ có câu nói đại ý mùa khô là mùa "nước mặn vô", và nhiều việc trong năm được tính theo nhịp ấy.
Người làm nghề trên sông
Với người Cần Giờ, mỗi dòng sông là một nơi làm ăn với luật riêng. Trên các sông lớn ngoài luồng tàu, người ta cắm đáy: những hàng cọc lớn đóng xuống đáy sông, giăng lưới hình phễu đón cá tôm theo dòng triều chảy. Đáy phải đặt đúng chỗ dòng chảy mạnh, đúng hướng con nước, và được thu theo giờ nước đổi chiều. Mỗi vị trí đáy thường gắn với một gia đình qua nhiều năm.
Ghe nhỏ thả lưới, câu, đặt lọp trong các rạch và dọc mép sông. Ghe chở hàng, chở vật liệu, chở nước ngọt chạy giữa các bến. Ở những khúc sông gần cửa biển, có người nuôi hàu trên bè, trên cọc, tận dụng dòng nước lợ giàu phù sa. Mỗi nghề đòi hỏi hiểu sông theo một cách: người cắm đáy hiểu dòng chảy, người nuôi hàu hiểu độ mặn, người chạy ghe hiểu luồng lạch.
Chi tiết về các nghề, thu nhập và thay đổi của chúng được bàn ở mục kinh tế biển. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng sông ở Cần Giờ không phải khoảng trống giữa các vùng đất, mà là không gian sống, có chủ, có lệ, có những quy ước ngầm giữa người làm nghề với nhau mà người ngoài nên tôn trọng.
Sông và tàu: con đường của cả thành phố
Các luồng Lòng Tàu và Soài Rạp không chỉ là sông của Cần Giờ. Chúng là đường thuỷ của cả TP Hồ Chí Minh và vùng xung quanh, nơi tàu hàng ra vào các cảng mỗi ngày. Tàu container, tàu chở dầu, tàu hàng rời, sà lan nối nhau trên những khúc sông mà hai bên vẫn là rừng ngập mặn.
Mật độ tàu thuyền mang lại cả cơ hội lẫn áp lực. Cơ hội vì vị trí cạnh luồng tàu là lợi thế cho các hoạt động dịch vụ hàng hải. Áp lực vì sóng tàu xói bờ, nguy cơ tràn dầu, rác và nước thải từ tàu. Các quy định về tốc độ tàu, chống ô nhiễm trên luồng là phần quan trọng của việc bảo vệ rừng hai bên bờ.
Người đi ghe nhỏ trên các sông này cần đặc biệt cẩn thận: tàu lớn không thể dừng hay đổi hướng nhanh, sóng tàu có thể làm lật xuồng nhỏ. Người địa phương luôn tránh xa luồng chính, đi sát mép sông và nhường đường tàu lớn.
Sông chia cắt và sông nối kết
Mạng sông dày đặc khiến Cần Giờ là vùng bị chia cắt nhất của thành phố. Từ nội thành xuống phải qua sông Nhà Bè bằng phà Bình Khánh; xã đảo Thạnh An chỉ đi được bằng tàu, đò; giữa các xã, nhiều đoạn đường phải đi vòng vì sông. Cầu nối Cần Giờ với Nhà Bè thay cho phà là công trình được bàn từ lâu, với những thông tin chính thức được trình bày ở mục đi lại.
Nhưng sông cũng nối kết. Trước khi có đường bộ, sông là đường duy nhất, và đến nay vẫn là đường chính với nhiều người làm nghề. Ghe từ Cần Giờ có thể đi tới Vũng Tàu, tới các tỉnh miền Tây, tới chợ đầu mối trong thành phố bằng đường thuỷ.
Câu ca dao "Nhà Bè nước chảy chia hai, ai về Gia Định, Đồng Nai thì về" từ lâu đã gói trọn hình ảnh ấy: một nơi sông chia ngả, người tứ xứ gặp nhau rồi mỗi người một hướng. Cần Giờ nằm ngay phía dưới chỗ chia hai đó, nhận phần nước và phần phù sa của cả hai nhánh.
Hiểu được hai mặt này giúp hiểu vì sao người Cần Giờ có quan hệ với sông khác người nội thành: với họ, sông không phải phong cảnh để ngắm, mà là đường đi, nơi làm ăn, và đôi khi là trở ngại cần vượt qua mỗi ngày.
Giữ cho sông khoẻ
Sông ở Cần Giờ nhận nước từ một lưu vực rất lớn, gồm cả vùng đô thị, công nghiệp đông đúc phía thượng nguồn. Chất lượng nước vì thế phụ thuộc nhiều vào những gì xảy ra ở xa. Rác nhựa trôi về mắc trên rễ đước, nước thải chưa xử lý từ đô thị, dầu mỡ từ tàu thuyền là những vấn đề dễ thấy.
Ở quy mô địa phương, người dân và khách có thể góp phần bằng những việc cụ thể: không xả rác xuống sông rạch, không dùng chất độc, xung điện bắt cá, thu gom lưới cũ thay vì bỏ lại dưới nước. Những việc ấy nhỏ, nhưng là phần mình kiểm soát được.
Ở quy mô lớn, việc giữ sông khoẻ cần quy hoạch chung cho cả lưu vực, kiểm soát nước thải công nghiệp, đô thị, quan trắc chất lượng nước thường xuyên. Bài học của sông Thị Vải cho thấy một dòng sông có thể bị huỷ hoại nhanh thế nào và phải mất bao lâu để hồi phục.
Câu hỏi thường gặp
Sông Lòng Tàu chảy từ đâu đến đâu?
Sông Lòng Tàu bắt nguồn từ vùng Nhà Bè, nơi sông Sài Gòn và sông Đồng Nai hợp lưu rồi chia nhánh, chảy về phía đông nam xuyên qua vùng rừng Cần Giờ, đổ ra vịnh Gành Rái. Đây là luồng tàu biển chính vào các cảng của TP Hồ Chí Minh.
Sông Soài Rạp khác Lòng Tàu thế nào?
Soài Rạp là nhánh phía tây, rộng hơn nhiều, chảy dọc ranh giới phía tây của vùng Cần Giờ và nhận thêm nước sông Vàm Cỏ trước khi ra biển. Lòng Tàu là nhánh phía đông, hẹp và sâu hơn, uốn khúc giữa rừng, là luồng tàu truyền thống.
Nước sông ở Cần Giờ là nước mặn hay ngọt?
Chủ yếu là nước lợ, pha giữa nước ngọt thượng nguồn và nước mặn biển. Gần biển mặn hơn, ngược lên phía Bình Khánh nhạt hơn; mùa khô mặn hơn mùa mưa. Nước sông không dùng trực tiếp để uống được.
Có thể đi ghe từ Cần Giờ tới các tỉnh khác không?
Có. Mạng sông nối Cần Giờ với Vũng Tàu, Đồng Nai và các tỉnh miền Tây qua đường thuỷ. Người làm nghề trên sông vẫn dùng các tuyến này. Đi ghe nhỏ trên sông lớn cần kinh nghiệm và tránh xa luồng tàu biển.
Mũi Đèn Đỏ ở đâu?
Mũi Đèn Đỏ là cách gọi quen thuộc của khu vực sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai ở vùng Nhà Bè. Từ đây nước chảy chung rồi chia thành hai nhánh lớn Soài Rạp và Lòng Tàu ra biển, bao lấy vùng Cần Giờ.