Bãi bồi ở Cần Giờ hình thành từ bùn và cát mịn mà hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn mang ra cửa biển, cộng với phần trầm tích do sóng và dòng chảy ven bờ đưa tới. Ở nơi nước chảy chậm, như mép rừng, khúc sông cong phía trong, vùng nước nông kín sóng, bùn lắng xuống thành bãi; rừng ngập mặn giữ bùn lại, bãi cao dần và rừng tiến ra. Ở nơi sóng và dòng chảy mạnh, bờ lại bị bào mòn. Đây cũng là lý do nước biển và nước sông Cần Giờ có màu nâu đục: nước mang nhiều phù sa lơ lửng.
Bài này giải thích nguồn gốc phù sa, cách bãi bồi lớn lên, vai trò của rừng ngập mặn, và những thay đổi về lượng phù sa do con người gây ra ở thượng nguồn. Phần sạt lở, mặt trái của cùng quá trình, được trình bày ở một bài riêng.
Phù sa đến từ đâu
Nguồn chính là các dòng sông. Sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, sông Vàm Cỏ chảy qua những vùng đất rộng lớn ở miền Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, cuốn theo đất bị xói mòn từ đồi núi, đồng ruộng, bờ sông. Hạt to như cát thô lắng lại ở thượng và trung lưu; hạt mịn như bùn, sét được mang đi xa, tới vùng cửa sông.
Khi nước ngọt chứa bùn gặp nước mặn ở vùng cửa sông, các hạt sét mịn có xu hướng kết lại với nhau thành những cụm lớn hơn và lắng nhanh hơn. Hiện tượng này giúp giải thích vì sao vùng cửa sông là nơi bùn lắng nhiều, tạo ra những bãi bùn mềm đặc trưng.
Nguồn thứ hai là biển. Sóng và dòng chảy ven bờ có thể mang trầm tích từ những vùng lân cận tới, theo mùa gió. Có những ý kiến cho rằng một phần bùn từ hệ thống sông Cửu Long cũng có thể được dòng ven bờ đưa lên phía vịnh Gành Rái vào một số thời điểm trong năm; mức độ đóng góp của nguồn này còn là đề tài nghiên cứu.
Bãi bồi lớn lên thế nào
Quá trình bồi tụ diễn ra chậm và theo nhịp thuỷ triều. Mỗi lần nước lớn tràn lên bãi, dòng chảy chậm lại, một lớp bùn rất mỏng lắng xuống. Khi nước rút, phần lớn lớp ấy ở lại nếu không bị sóng khuấy lên. Qua hàng nghìn con triều, mặt bãi cao dần lên từng chút.
Khi bãi đủ cao, thời gian ngập mỗi ngày ngắn lại, cây tiên phong như mắm, bần bắt đầu bén rễ. Rễ cây và thân cây làm nước chảy chậm hơn nữa, giữ bùn lại tốt hơn, nên tốc độ bồi tăng. Lá rụng phân huỷ thêm vật chất hữu cơ vào đất. Mặt bãi cao dần, đước và các loài khác nối tiếp vào.
Đây là vòng tự củng cố: bãi cao thì cây mọc, cây mọc thì bãi cao thêm. Theo thời gian, mép rừng tiến dần ra phía nước. Phần lớn vùng đất Cần Giờ, như đã nói ở các bài về giồng cát và lịch sử, đã hình thành qua chính quá trình này trong hàng nghìn năm.
Bùn lắng ở đâu, bờ lở ở đâu
Bờ trong của khúc sông cong. Ở khúc sông uốn, dòng chảy phía bờ ngoài mạnh hơn, xói bờ; phía bờ trong chảy chậm, bùn lắng thành bãi. Vì vậy trên cùng một khúc sông, một bên bờ có thể đang lở trong khi bên kia đang bồi.
Mép rừng ngập mặn. Rễ và thân cây làm chậm dòng nước, bùn lắng nhiều ở mép rừng và bên trong rừng. Đây là nơi bồi tụ ổn định nhất.
Vùng nước nông kín sóng. Những vũng, vịnh nhỏ được che chắn khỏi sóng lớn là nơi bùn tích tụ nhanh, tạo bãi rộng.
Bờ biển trống chịu sóng. Ở những đoạn bờ biển trực diện với sóng, đặc biệt mùa gió chướng, sóng khuấy bùn lên và mang đi; chỉ có cát nặng hơn ở lại, hoặc bờ bị xói. Đoạn bờ cát ở vùng biển Cần Thạnh – Long Hòa cũ là kiểu bờ này.
Ven luồng tàu. Sóng tàu liên tục đánh vào bờ làm khuấy bùn và bào mòn chân bờ, nhất là ở những khúc sông hẹp có tàu lớn chạy nhanh. Luồng tàu còn phải nạo vét định kỳ vì bùn lắng vào lòng luồng.
Vì sao nước biển Cần Giờ đục
Khách lần đầu ra biển Cần Giờ thường thất vọng vì nước không trong xanh như ở Nha Trang hay Côn Đảo. Lý do đơn giản: biển Cần Giờ là biển cửa sông. Nước ở đây là hỗn hợp nước sông chứa nhiều phù sa với nước biển, lại nông, sóng và triều khuấy đáy liên tục, nên luôn mang nhiều hạt lơ lửng.
Màu đục ấy không đồng nghĩa với bẩn. Phù sa là nguồn sống của rừng ngập mặn, của bãi nuôi hàu, nghêu, sò, của cả nghề cá ven bờ. Nước giàu phù sa mang theo dinh dưỡng, nuôi tảo, nuôi các loài ăn lọc. Nghề nuôi hàu ở Cần Giờ phát triển được chính nhờ nguồn nước như vậy.
Tuy nhiên, nước sông cũng có thể mang chất thải từ thượng nguồn, và chất lượng nước tắm biển là chuyện cần theo dõi riêng qua thông tin của cơ quan quản lý. Màu nước không cho biết nước sạch hay bẩn; một vùng nước trong vẫn có thể ô nhiễm, một vùng nước đục vẫn có thể sạch về vi sinh.
Hồ chứa thượng nguồn và lượng phù sa
Trong mấy chục năm qua, nhiều hồ chứa lớn được xây trên hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn và các phụ lưu để làm thuỷ điện, thuỷ lợi, cấp nước, như hồ Trị An, hồ Dầu Tiếng và nhiều công trình khác. Hồ chứa giữ lại phần lớn trầm tích mà dòng sông mang theo, vì nước chảy chậm trong hồ khiến bùn cát lắng xuống đáy.
Hệ quả là lượng phù sa xuống tới vùng cửa sông có xu hướng giảm so với trước. Khi nguồn cấp ít đi trong khi sóng, dòng chảy vẫn bào mòn như cũ, cân bằng bồi – lở có thể nghiêng về phía lở ở một số đoạn bờ. Khai thác cát trên sông cũng làm thiếu hụt trầm tích.
Mức độ ảnh hưởng cụ thể tới Cần Giờ là đề tài các nhà khoa học đang theo dõi; các con số đưa ra khác nhau theo nghiên cứu và giai đoạn. Điều được thống nhất là nguyên lý: rừng ngập mặn và bãi bồi cần nguồn phù sa liên tục, và những gì xảy ra ở thượng nguồn sẽ có hệ quả ở cửa biển.
Nạo vét luồng tàu: bùn bị lấy đi đâu
Phù sa lắng không chỉ trên bãi mà cả trong lòng các luồng tàu. Để tàu biển ra vào an toàn, các luồng Lòng Tàu, Soài Rạp phải được nạo vét định kỳ, lấy đi hàng khối lượng lớn bùn cát mỗi năm. Đây là việc bắt buộc với một hệ thống cảng lớn, nhưng nó đặt ra câu hỏi: lượng bùn cát ấy được đưa đi đâu và có ảnh hưởng gì tới vùng bờ.
Theo nguyên tắc chung, vật liệu nạo vét phải được đổ ở những vị trí được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, hoặc được tận dụng để san lấp theo quy định. Nếu đổ không đúng chỗ, bùn có thể quay lại luồng, hoặc phủ lên bãi nuôi nhuyễn thể, vùng rừng non. Nếu bùn bị lấy ra khỏi hệ thống hoàn toàn, vùng bờ lân cận mất đi một phần nguồn trầm tích lẽ ra có thể được bồi.
Các chi tiết kỹ thuật thuộc về hồ sơ dự án và đánh giá tác động môi trường. Với người dân, điều đáng biết là hoạt động trên luồng tàu và hoạt động ở bãi bồi trước nhà có liên quan với nhau qua dòng bùn cát, và khi thấy bãi nuôi bị bồi lấp bất thường, đó là thông tin nên báo cho chính quyền.
Phù sa và các loài ăn lọc
Hàu, nghêu, sò, vẹm là những loài ăn lọc: chúng hút nước, giữ lại tảo và mùn hữu cơ lơ lửng làm thức ăn, thải phần còn lại. Nước cửa sông giàu phù sa và dinh dưỡng như ở Cần Giờ vì thế là môi trường thuận lợi cho chúng lớn nhanh, và đây là cơ sở của nghề nuôi hàu, nuôi nghêu trong vùng.
Nhưng phù sa nhiều quá cũng là vấn đề. Khi nước quá đục, mang chứa nhiều hạt vô cơ, các loài ăn lọc phải tốn sức lọc mà ít được thức ăn; khi bùn lắng quá dày, nghêu sò trên bãi có thể bị vùi. Những đợt mưa lớn ở thượng nguồn đổ về nhiều bùn đột ngột, hoặc nước ngọt làm độ mặn tụt nhanh, có thể gây thiệt hại cho bãi nuôi.
Người nuôi lâu năm ở Cần Giờ quan sát màu nước, độ mặn theo mùa để chọn thời điểm thả, thời điểm thu. Đó là một dạng hiểu biết về phù sa rất thực tế, gắn trực tiếp với túi tiền.
Bãi bồi trong đời sống người Cần Giờ
Với người dân, bãi bồi là cánh đồng không cần cày. Khi nước ròng, phụ nữ, trẻ em, người già ra bãi bắt sò, nghêu, ốc, còng, cá thòi lòi. Những bãi gần cửa biển được dùng để nuôi nghêu, sò theo khoanh vùng. Mép bãi, cửa rạch là nơi đặt lưới, đặt lọp.
Bãi bồi mới cũng là nơi tranh chấp tiềm ẩn: đất mới nổi thuộc ai, được dùng làm gì, có được trồng rừng hay giao cho nuôi trồng. Theo nguyên tắc chung, đất bãi bồi ven sông, ven biển do Nhà nước quản lý và giao, cho thuê theo quy định; người dân không tự chiếm. Ai có nhu cầu nên hỏi chính quyền xã và kiểm quy định hiện hành.
Bãi bồi còn là nơi đẹp nhất để ngắm hoàng hôn, ngắm chim lội, xem con nước. Nhưng cũng là nơi nguy hiểm nếu không hiểu: bùn lún, nước lên nhanh, vỏ hàu sắc. Những lưu ý an toàn được nhắc ở bài về thuỷ triều và mục điểm đến.
Đọc bãi bồi bằng mắt thường
Không cần dụng cụ đo đạc, người quan sát vẫn có thể đoán một đoạn bờ đang bồi hay đang lở. Bãi đang bồi thường có mép bùn thoai thoải, mặt bùn mềm mịn, có cây mắm, bần con mọc ở rìa, phía ngoài cây con là bãi trống đang chờ cây tới. Rìa rừng có nhiều lứa cây, từ cây mầm tới cây lớn, xếp theo thứ tự từ ngoài vào trong.
Bãi đang lở thì khác: mép bờ dốc đứng như bị cắt, rễ cây lộ trơ, có cây đổ nghiêng ra phía nước, chân bờ có những hàm ếch khoét sâu. Ở bờ cát, dấu hiệu lở là bờ dựng đứng, rễ phi lao lộ ra, cây đổ.
Những quan sát đơn giản này, lặp lại qua nhiều tháng ở cùng một chỗ, cho người dân biết nhiều điều về đoạn bờ trước nhà mình. Ghi lại bằng ảnh chụp cùng góc, cùng mốc qua từng mùa là một cách theo dõi rẻ mà hữu ích, và là thông tin quý để báo cho chính quyền khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao biển Cần Giờ không trong xanh?
Vì đây là vùng biển cửa sông, nước pha trộn nước sông giàu phù sa với nước biển, lại nông nên sóng và triều khuấy bùn liên tục. Màu đục đến từ hạt phù sa lơ lửng, không tự nó cho biết nước sạch hay bẩn.
Bãi bồi Cần Giờ có đang lớn thêm không?
Tuỳ đoạn bờ. Có nơi đang bồi, mép rừng tiến ra; có nơi đang lở, bờ lùi vào. Cân bằng bồi – lở phụ thuộc vào lượng phù sa, sóng, dòng chảy và tác động của con người, và thay đổi theo thời gian.
Hồ thuỷ điện thượng nguồn ảnh hưởng gì đến Cần Giờ?
Hồ chứa giữ lại phần lớn bùn cát mà sông mang theo, nên lượng phù sa xuống vùng cửa sông có xu hướng giảm. Khi nguồn cấp ít đi, một số đoạn bờ dễ bị lở hơn. Mức độ cụ thể đang được các nhà khoa học nghiên cứu.
Có được tự rào bãi bồi trước nhà để nuôi nghêu không?
Đất và mặt nước bãi bồi ven sông, ven biển do Nhà nước quản lý, giao hoặc cho thuê theo quy định. Người dân không tự rào chiếm. Muốn sử dụng bãi để nuôi trồng, nên hỏi chính quyền xã và tìm hiểu quy định hiện hành.
Rừng ngập mặn giúp bãi bồi như thế nào?
Rễ và thân cây làm nước chảy chậm lại, giúp bùn lắng xuống và được giữ lại, không bị sóng cuốn đi. Lá rụng phân huỷ bổ sung vật chất hữu cơ. Nhờ đó mặt bãi cao dần và rừng có thể tiến ra phía nước.