Huyện Duyên Hải là tên của vùng Cần Giờ trong khoảng từ năm 1978 đến năm 1991, khi vùng này đã thuộc TP Hồ Chí Minh. "Duyên hải" nghĩa là ven biển, một cái tên mô tả đúng vị trí nhưng không mang dấu ấn lịch sử riêng. Năm 1991, huyện được đổi lại tên Cần Giờ, cái tên gắn với cửa biển từ thời chúa Nguyễn, và giữ tên ấy đến khi cấp huyện bị bỏ ngày 1/7/2025.
Giai đoạn Duyên Hải là thời kỳ khó khăn nhất sau chiến tranh của vùng đất này: rừng đang trồng lại, đường bộ chưa có, đời sống thiếu thốn. Hiểu giai đoạn này giúp giải thích nhiều giấy tờ cũ ghi "huyện Duyên Hải", và giúp tránh nhầm với huyện Duyên Hải của tỉnh Trà Vinh vốn là một nơi khác hẳn.
Vùng Cần Giờ về với TP Hồ Chí Minh
Sau năm 1975, vùng Cần Giờ được tổ chức lại thành huyện Duyên Hải. Theo các tài liệu địa phương, ban đầu huyện thuộc tỉnh Đồng Nai, đến năm 1978 thì được điều chỉnh về TP Hồ Chí Minh, cùng đợt thành phố mở rộng ra các vùng ven. Từ đây, thành phố lớn nhất nước có một huyện giáp biển, và vùng rừng ngập mặn phía nam trở thành trách nhiệm trực tiếp của thành phố.
Việc chuyển về TP Hồ Chí Minh có lý do thực tế. Về địa lý, Cần Giờ nối với thành phố qua hệ thống sông, ngay cửa ngõ đường thuỷ vào cảng Sài Gòn. Về quản lý, việc bảo vệ luồng tàu, phục hồi rừng che chắn cho thành phố và tổ chức đời sống dân cư ven biển cần nguồn lực mà một đô thị lớn có thể huy động.
Chi tiết văn bản, ngày hiệu lực của việc điều chỉnh này có trong các nghị quyết, quyết định về địa giới hành chính thời kỳ ấy. Người cần chính xác nên tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật hoặc lưu trữ của thành phố, vì các trang tổng hợp đôi khi chép lệch năm.
Đời sống thời Duyên Hải: xa thành phố hơn bây giờ nhiều
Người Cần Giờ lớn tuổi thường nói rằng thời Duyên Hải, từ Cần Thạnh lên Sài Gòn là "đi cả ngày". Đường bộ xuyên rừng như bây giờ chưa có; muốn vào thành phố phải đi tàu, ghe theo đường sông, hoặc đi một đoạn đường đất rồi qua phà ở phía Bình Khánh. Con nước, thời tiết, lịch tàu quyết định chuyến đi.
Đời sống phụ thuộc vào nghề cá, nghề muối và nhận khoán bảo vệ, trồng rừng. Điện, nước sạch, trường học, trạm y tế đều thiếu. Nước ngọt là mối lo thường trực: nhiều gia đình phải mua nước chở bằng ghe, hứng nước mưa vào lu, khạp để dùng cả mùa khô. Hàng hoá từ thành phố về đắt hơn vì phải chở xa.
Trong bối cảnh ấy, chương trình trồng lại rừng ngập mặn là công việc lớn nhất của huyện. Lâm trường của huyện, thanh niên xung phong và người dân cùng trồng, cùng giữ rừng đước. Những khoảnh rừng xanh dần lên qua thập niên 1980 là thành quả nổi bật nhất của giai đoạn này.
Vì sao đổi lại tên Cần Giờ năm 1991
Tên cũ chưa bao giờ mất trong dân. Suốt thời gian mang tên Duyên Hải, người dân trong vùng lẫn người thành phố vẫn quen gọi "Cần Giờ": rừng Cần Giờ, biển Cần Giờ, đi Cần Giờ. Tên chính thức và tên trong đời sống tách rời nhau, gây bất tiện trong giao dịch.
Tên Duyên Hải không riêng biệt. Cả nước có nhiều vùng ven biển, và tên Duyên Hải cũng được dùng ở nơi khác, nổi bật là huyện Duyên Hải của tỉnh Trà Vinh ngày nay. Một tên chung chung dễ gây nhầm lẫn trong thư từ, hồ sơ.
Giá trị lịch sử. Tên Cần Giờ gắn với cửa biển, với lịch sử mở đất Gia Định, với thời kháng chiến. Lấy lại tên cũ là cách nối vùng đất với chiều sâu lịch sử của nó, điều mà một tên mô tả vị trí không làm được.
Mốc 1991. Theo các tài liệu địa phương, năm 1991 huyện Duyên Hải được đổi tên thành huyện Cần Giờ. Văn bản cụ thể nên tra trong cơ sở dữ liệu pháp luật khi cần trích dẫn.
Kiếm sống thời Duyên Hải: cá, muối, củi và ruộng mặn
Kinh tế huyện Duyên Hải những năm đầu dựa vào vài nghề chính, phân bố theo địa hình. Vùng ven biển quanh Cần Thạnh, Long Hòa sống bằng đánh bắt gần bờ: lưới, đáy, cào, bắt sò ốc trên bãi. Vùng Lý Nhơn, Thạnh An có đồng muối, mỗi mùa khô cào muối, mùa mưa nghỉ. Vùng phía bắc như Bình Khánh, An Thới Đông có ruộng trên đất nhiễm mặn, trồng lúa một vụ trong mùa mưa khi nước sông ngọt hơn, năng suất thấp và bấp bênh.
Rừng vừa là nguồn sống vừa là thứ phải giữ. Trong khi rừng trồng còn non, việc chặt củi, đốt than bị hạn chế dần, buộc nhiều gia đình chuyển sang nhận khoán trồng và bảo vệ rừng để có thu nhập. Nghề nuôi tôm quảng canh trong các vuông, đầm ven rừng xuất hiện và mở rộng dần.
Chợ búa thời ấy nhỏ, họp ở những điểm giao thông thuỷ như bến tàu, vàm rạch. Hàng từ thành phố về theo ghe, tàu; hải sản, muối từ huyện đi lên theo đường ấy. Giá cả phụ thuộc nhiều vào chuyến tàu, mùa nước, nên người Cần Giờ có thói quen tích trữ nhu yếu phẩm, một thói quen nhiều gia đình vẫn giữ đến nay.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Duyên Hải": đọc thế nào
Nhiều gia đình ở Cần Giờ có giấy khai sinh, giấy chứng nhận đất, sổ hộ khẩu cũ, bằng tốt nghiệp được cấp trong khoảng 1978–1991, ghi "huyện Duyên Hải, TP Hồ Chí Minh". Những giấy tờ này vẫn có giá trị như được cấp; việc huyện đổi tên không làm giấy tờ mất hiệu lực.
Khi làm thủ tục mới, nếu cán bộ hỏi về sự khác nhau giữa "Duyên Hải" trên giấy tờ cũ và "Cần Giờ" trên giấy tờ sau này, chỉ cần giải thích đây là cùng một vùng đã đổi tên. Từ 7/2025 có thêm một lớp nữa: địa chỉ hiện hành ghi theo xã mới. Một người có thể có giấy tờ ghi ba cách khác nhau cho cùng một nơi sinh: huyện Duyên Hải, huyện Cần Giờ, và xã Cần Giờ hay xã Bình Khánh.
Thủ tục cụ thể khi cập nhật giấy tờ được trình bày ở mục thủ tục hành chính của trang; nguyên tắc chung là giữ bản gốc các giấy tờ cũ và hỏi cơ quan tiếp nhận về cách ghi chú nếu cần.
Phân biệt Duyên Hải của TP Hồ Chí Minh và Duyên Hải của Trà Vinh
Vì cùng tên, hai nơi này dễ bị lẫn khi tra cứu giấy tờ cũ hoặc tìm kiếm trên mạng. Một vài điểm phân biệt:
| Tiêu chí | Duyên Hải (TP Hồ Chí Minh) | Duyên Hải (Trà Vinh) |
|---|---|---|
| Thời gian mang tên | Khoảng 1978 – 1991, sau đó đổi thành Cần Giờ | Tên được dùng ở Trà Vinh qua nhiều giai đoạn |
| Vị trí | Cửa sông Sài Gòn – Đồng Nai, giáp vịnh Gành Rái | Ven biển giữa cửa sông Cổ Chiên và sông Hậu |
| Nay thuộc | TP Hồ Chí Minh, bốn xã Cần Giờ, Bình Khánh, An Thới Đông, Thạnh An | Tỉnh Vĩnh Long mới (sau sáp nhập 2025, Trà Vinh nhập vào Vĩnh Long) |
| Cảnh quan | Rừng ngập mặn đước, sông lớn, cảng biển gần | Ven biển miền Tây, rừng phòng hộ, đồng muối, nuôi tôm |
Khi gặp chữ "Duyên Hải" trên một văn bản cũ, xem tên tỉnh, thành phố đi kèm và năm cấp là đủ để biết đang nói nơi nào. Nếu văn bản ghi "TP Hồ Chí Minh" và cấp trước 1991, gần như chắc chắn đó là Cần Giờ.
Những thay đổi lớn sau khi lấy lại tên
Thập niên 1990 mở ra giai đoạn mới cho huyện Cần Giờ. Con đường bộ xuyên rừng từ phà Bình Khánh xuống tới biển, ngày nay là đường Rừng Sác, dần được hình thành và nâng cấp, rút ngắn thời gian đi lại với nội thành. Điện lưới, nước sạch được kéo về nhiều khu dân cư hơn.
Rừng đước trồng thời Duyên Hải lớn lên và khép tán. Năm 2000, khu rừng được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới, đưa tên Cần Giờ ra khỏi phạm vi thành phố. Du lịch sinh thái bắt đầu hình thành, khách từ nội thành xuống cuối tuần ngày càng đông.
Như vậy, cái tên được lấy lại năm 1991 gắn với giai đoạn vùng đất "mở cửa" với thành phố. Người Cần Giờ hay nói vui rằng thời Duyên Hải là thời trồng cây, thời Cần Giờ là thời cây cho bóng mát; câu nói không chính xác về lịch sử nhưng nói đúng cảm nhận của người đã sống qua cả hai.
Duyên Hải nhìn từ nội thành: "vùng xa" của thành phố
Trong mắt người Sài Gòn những năm 1980, huyện Duyên Hải là nơi rất xa, dù khoảng cách theo đường chim bay không lớn. Đi Duyên Hải là một chuyến đi nhiều chặng, phụ thuộc phà, tàu, thời tiết; ít người xuống chơi, chủ yếu là cán bộ công tác, người buôn hải sản, người có thân nhân ở đó. Trong cách nói của nhiều người, đi Duyên Hải "như đi tỉnh".
Cảm giác xa ấy có hai mặt. Nó khiến vùng đất chậm phát triển, ít được đầu tư, đời sống khó khăn hơn hẳn nội thành. Nhưng nó cũng giữ cho khu rừng trồng có thời gian lớn lên mà không bị áp lực đô thị hoá, khác với nhiều vùng ven đô khác của thành phố trong cùng thời kỳ.
Đến khi đường bộ xuyên rừng hoàn thiện và tên Cần Giờ được dùng lại, khoảng cách tâm lý ấy mới thu hẹp dần. Ngày nay, người nội thành chạy xe xuống Cần Giờ trong buổi sáng, ăn trưa, chiều về. Nhưng với người lớn tuổi ở cả hai đầu, ký ức về một Duyên Hải "xa lắm" vẫn còn rõ.
Duyên Hải trong ký ức và trong tên gọi còn sót lại
Dù tên huyện đã đổi hơn ba mươi năm, chữ Duyên Hải vẫn còn trong một số tên gọi: tên cũ của các đơn vị lâm nghiệp, các tập thể, hay trong cách gọi của người lớn tuổi. Ai làm việc với hồ sơ đất rừng, hồ sơ lâm nghiệp cũ ở Cần Giờ sẽ gặp lại chữ này khá thường.
Với người nghiên cứu lịch sử địa phương, các ấn phẩm, báo cáo xuất bản trong khoảng 1978–1991 thường đứng tên "huyện Duyên Hải". Khi tìm tư liệu trong thư viện hay kho lưu trữ, nên tìm cả hai từ khoá "Duyên Hải" và "Cần Giờ", kèm năm, để không bỏ sót.
Cũng nên nhớ rằng sau 7/2025 cả tên huyện Cần Giờ cũng thành tên lịch sử. Một ngày nào đó, người ta sẽ tra "huyện Cần Giờ" trong tư liệu cũ giống như hôm nay tra "huyện Duyên Hải". Ghi chú rõ ràng các lớp tên gọi ngay từ bây giờ là việc có ích cho người đi sau.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Duyên Hải có phải là Cần Giờ không?
Đúng với giai đoạn khoảng 1978 đến 1991: huyện Duyên Hải của TP Hồ Chí Minh chính là vùng Cần Giờ. Năm 1991 huyện đổi tên thành Cần Giờ. Cần phân biệt với huyện Duyên Hải của tỉnh Trà Vinh, một vùng khác hẳn ở miền Tây.
Giấy khai sinh ghi huyện Duyên Hải, TP Hồ Chí Minh có còn dùng được không?
Vẫn có giá trị như khi được cấp. Việc đổi tên huyện không làm giấy tờ mất hiệu lực. Khi làm thủ tục mới, chỉ cần giải thích đây là cùng một vùng, và hỏi cơ quan tiếp nhận nếu cần ghi chú thêm.
Trước khi về TP Hồ Chí Minh, Duyên Hải thuộc tỉnh nào?
Theo các tài liệu địa phương, sau 1975 huyện Duyên Hải ban đầu thuộc tỉnh Đồng Nai, đến năm 1978 được điều chỉnh về TP Hồ Chí Minh. Văn bản cụ thể nên tra trong cơ sở dữ liệu pháp luật hoặc lưu trữ.
Vì sao gọi là Duyên Hải?
Duyên hải là từ Hán Việt, nghĩa là dải đất ven biển. Tên này mô tả đúng vị trí giáp biển của huyện nhưng chung chung, không gắn với lịch sử riêng, nên năm 1991 huyện được đổi lại tên Cần Giờ.
Tìm tư liệu về Cần Giờ thời 1978–1991 thế nào?
Nên tìm với cả hai từ khoá Duyên Hải và Cần Giờ, kèm năm và tên TP Hồ Chí Minh để tránh lẫn với Duyên Hải của Trà Vinh. Thư viện và lưu trữ của thành phố là nơi có các báo cáo, ấn phẩm thời kỳ này.