Từ khi các chúa Nguyễn lập phủ Gia Định cuối thế kỷ XVII cho đến thời Pháp thuộc, cửa biển Cần Giờ là lối vào chính cho thuyền buôn và tàu chiến từ biển tới Bến Nghé, trung tâm của Sài Gòn xưa. Thuyền vào cửa này rồi ngược theo các dòng sông xuyên rừng ngập mặn, nay tương ứng với tuyến sông Lòng Tàu, mới tới thành Gia Định. Ai giữ cửa Cần Giờ là giữ được cổ họng đường thuỷ của cả vùng.
Chính vì thế mà khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha chuyển hướng từ Đà Nẵng vào Nam năm 1859, họ đi qua cửa Cần Giờ, phá các đồn dọc sông rồi đánh thành Gia Định vào tháng 2 năm ấy. Bài này kể lại vai trò của cửa biển qua các thời kỳ, những điều tư liệu nói chắc, và cách nhìn lại những dấu vết còn lại trên sông hôm nay.
Một cửa biển giữa rừng: địa thế đặc biệt của Cần Giờ
Nhìn trên bản đồ, vùng Cần Giờ giống một bàn tay xoè ra biển, các ngón là những dòng sông lớn: Soài Rạp ở phía tây, Lòng Tàu và Đồng Tranh ở giữa, Thị Vải ở phía đông. Nước của sông Sài Gòn và sông Đồng Nai gặp nhau ở vùng Nhà Bè, rồi chia ra các ngả này để ra biển. Bờ sông hai bên là rừng ngập mặn dày, không có đường bộ.
Với thuyền buôn thời xưa, địa thế ấy vừa thuận vừa khó. Thuận vì sông sâu, nước triều lên giúp thuyền lớn đi ngược vào trong mà không cần gió. Khó vì luồng sông quanh co, bãi cạn thay đổi theo mùa, và hai bên bờ là rừng dày, không có chỗ cập bến hay tiếp tế. Hoa tiêu thông thạo luồng lạch vì thế là nghề được trọng.
Với người giữ đất, địa thế này lại là lá chắn tự nhiên. Kẻ địch từ biển muốn vào Gia Định phải đi một quãng dài trên sông hẹp, dễ bị chặn ở những khúc quanh. Không ngạc nhiên khi qua nhiều thời kỳ, các chính quyền đều đặt đồn canh, trạm kiểm soát ở vùng cửa sông.
Thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn: cửa biển của thương thuyền
Sau khi phủ Gia Định được lập năm 1698, vùng Bến Nghé – Sài Gòn lớn nhanh thành trung tâm buôn bán của phương Nam. Thuyền buôn từ Quảng Đông, Phúc Kiến, từ các nước Đông Nam Á và về sau từ châu Âu đến Gia Định đều vào qua các cửa biển của vùng hạ lưu, trong đó cửa Cần Giờ là lối được dùng nhiều cho thuyền lớn.
Các sách địa chí thời Nguyễn như Gia Định thành thông chí chép về các cửa biển của trấn Phiên An, nói tới việc đặt tấn sở, tức trạm canh giữ và kiểm soát thuyền bè ra vào, ở các cửa quan trọng. Thuyền vào phải trình báo, nộp thuế cảng, có hoa tiêu dẫn đường. Đây là bộ máy quản lý đường biển quen thuộc của triều Nguyễn ở mọi cửa biển lớn.
Đời sống ở cửa biển lúc ấy còn thưa thớt. Ngoài lính canh, có những xóm chài nhỏ trên các giồng cát, sống bằng đánh bắt, làm muối, khai thác củi đước. Hàng hoá đi qua thì nhiều, nhưng ít khi dừng lại; vùng cửa sông chủ yếu là con đường, không phải điểm đến.
Chính sự thưa thớt ấy khiến vùng cửa biển ít để lại văn bản riêng. Phần lớn những gì biết được về Cần Giờ thời kỳ này đến từ góc nhìn của người đi qua: quan lại chép địa chí, thương nhân ghi nhật ký hải trình, người nước ngoài vẽ hải đồ. Tiếng nói của chính cư dân cửa biển gần như vắng mặt trong tư liệu, chỉ còn lại qua truyền miệng và tên đất.
Tháng 2/1859: con đường liên quân Pháp – Tây Ban Nha đi vào Gia Định
Bối cảnh. Cuối năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng nhưng bị cầm chân. Họ chuyển hướng vào Nam, nhắm Gia Định, nơi có kho lúa lớn và đường thuỷ dễ tiếp cận hơn kinh thành Huế.
Vào cửa Cần Giờ. Tháng 2/1859, hạm đội vào cửa Cần Giờ và ngược sông về phía Sài Gòn. Suốt quãng đường dài xuyên rừng ngập mặn, họ lần lượt tấn công các đồn luỹ quân triều Nguyễn dựng dọc hai bờ để chặn đường thuỷ.
Thành Gia Định thất thủ. Sau khi vượt qua các đồn trên sông, liên quân tới gần thành Gia Định và chiếm thành vào giữa tháng 2/1859. Đây là mốc mở đầu cho quá trình Pháp chiếm Nam Kỳ.
Ý nghĩa của tuyến sông. Trận này cho thấy rõ vai trò của tuyến đường thuỷ từ cửa Cần Giờ: nó là con đường tiến quân của kẻ mạnh về hải quân, đồng thời là nơi phòng thủ có lợi nếu được tổ chức tốt. Các đồn dọc sông không đủ sức chặn hạm đội trang bị pháo hạm hiện đại thời bấy giờ.
Đi thuyền từ biển vào Bến Nghé ngày xưa: chờ nước, chờ gió, chờ hoa tiêu
Ngày nay tàu biển chạy máy có thể đi từ phao số không ngoài vịnh vào cảng trong vài giờ. Với thuyền buồm, ghe bầu thời xưa, quãng đường ấy là cả một hành trình tính toán. Thuyền tới ngoài cửa thường phải neo chờ con nước lớn, vì đi ngược dòng sông khi nước đang ròng gần như không thể. Khi triều lên, dòng nước đẩy thuyền vào sâu; khi triều xuống, thuyền lại phải tìm chỗ neo an toàn bên mép rừng để chờ con nước sau.
Vì chế độ triều ở vùng này có hai lần lên, hai lần xuống trong ngày nhưng không đều nhau, người đi sông phải thuộc lịch nước từng ngày. Một chuyến từ cửa biển vào Bến Nghé có thể kéo dài qua nhiều con nước, tuỳ gió, tuỳ trọng tải. Những khúc quanh gắt, những bãi cạn giữa dòng là nơi thuyền dễ mắc nếu không có người dẫn.
Từ đó mới thấy vì sao hoa tiêu và người chài ven sông quan trọng: họ biết luồng sâu nằm sát bờ nào ở khúc nào, chỗ nào nước xoáy, chỗ nào nên tránh. Cũng từ đó dễ hiểu vì sao những đồn canh dọc sông có lợi thế: thuyền đi chậm, đi theo con nước, khó né tránh khi bị chặn ở những đoạn hẹp. Những hiểu biết rất đời thường về con nước này là chìa để đọc các ghi chép lịch sử về cửa Cần Giờ.
Thời Pháp thuộc: luồng tàu vào cảng Sài Gòn
Khi Sài Gòn trở thành thủ phủ Nam Kỳ thuộc Pháp và cảng Sài Gòn mở rộng, tuyến sông từ cửa biển vào cảng được khảo sát, đánh dấu, nạo vét để tàu biển lớn đi lại. Luồng sông Lòng Tàu dần trở thành luồng hàng hải chính dẫn tàu từ vịnh Gành Rái vào cảng. Hệ thống phao tiêu, đèn hiệu, dịch vụ hoa tiêu được tổ chức bài bản hơn.
Vùng Cần Giờ hai bên luồng vẫn chủ yếu là rừng và làng chài, nhưng giá trị của nó với chính quyền thuộc địa nằm ở chỗ bảo đảm an toàn cho luồng tàu. Rừng đước cũng bị khai thác lấy củi, than và vỏ cây cho nhu cầu của thành phố. Các tài liệu về khai thác rừng thời kỳ này cho thấy áp lực lên rừng sác đã có từ rất sớm.
Đơn vị hành chính quản lý vùng cửa biển thời Pháp thuộc thay đổi nhiều lần; các nguồn phổ thông không thống nhất về từng mốc. Nếu cần chi tiết, nên tra niên giám hành chính Nam Kỳ và hồ sơ lưu trữ thay vì dựa vào các bài viết tổng hợp.
Từ cửa biển xưa đến luồng hàng hải hôm nay
Ngày nay, luồng Lòng Tàu – Soài Rạp vẫn là các tuyến tàu biển chính ra vào hệ thống cảng của TP Hồ Chí Minh. Tàu container, tàu chở dầu, tàu hàng rời đi qua vùng Cần Giờ mỗi ngày, có lúc nối đuôi nhau trên những khúc sông mà hai trăm năm trước chỉ có ghe bầu và thuyền buồm. Người ngồi ở các quán ven sông vùng Bình Khánh, Tam Thôn Hiệp cũ có thể nhìn tàu lớn đi qua sát bờ.
Vai trò "cổ họng đường thuỷ" của Cần Giờ vì vậy không đổi, chỉ đổi quy mô. Các thảo luận về cảng biển mới ở vùng Cần Giờ hiện nay cũng xuất phát từ chính lợi thế địa lý ấy, nhưng đó là chuyện kinh tế đương đại, được bàn ở mục khác của trang.
Với người yêu lịch sử, đứng ở bờ sông Lòng Tàu nhìn một con tàu hiện đại đi qua là một trải nghiệm đáng giá: cùng khúc sông ấy, ở những thời điểm khác nhau, đã có thuyền buôn phương Bắc, pháo hạm châu Âu, ghe của người kháng chiến và nay là tàu hàng quốc tế.
Dấu vết còn lại và cách tìm hiểu thêm
Các đồn luỹ thời Nguyễn dọc sông phần lớn được đắp bằng đất, dựng bằng gỗ, nên sau hơn một thế kỷ rưỡi trong vùng ngập mặn hầu như không còn dấu vết rõ trên mặt đất. Vị trí của chúng chủ yếu được biết qua tư liệu và bản đồ cũ, đối chiếu với tên địa danh còn lưu trong dân gian. Người đọc nên dè dặt với những thông tin chỉ chính xác "đồn này nằm ở đúng chỗ kia" mà không dẫn nguồn.
Để tìm hiểu thêm, có thể đọc các bản dịch địa chí thời Nguyễn, các sách lịch sử Sài Gòn – Gia Định có chương về cuộc chiến năm 1859, và các tài liệu về lịch sử cảng Sài Gòn. Bảo tàng lịch sử của thành phố cũng có phần trưng bày về thời kỳ này.
Trong vùng, người cao tuổi ở các ấp ven sông đôi khi còn nhớ những tên gọi cũ như "rạch Đồn", "vàm Đồn" hay những khúc sông có tên gắn với tàu thuyền. Những tên này không phải lúc nào cũng gắn với sự kiện lịch sử cụ thể, nhưng là đầu mối tốt để đối chiếu với tư liệu.
Những nhầm lẫn thường gặp khi kể chuyện cửa biển Cần Giờ
Vì vùng cửa sông có nhiều tên và đường bờ thay đổi, các bài viết đại chúng hay mắc một số lỗi. Biết trước giúp đọc tư liệu tỉnh táo hơn:
- Nhầm cửa Cần Giờ với Cần Giuộc. Cần Giuộc là vùng đất phía tây sông Soài Rạp, trước thuộc tỉnh Long An, nổi tiếng với trận Cần Giuộc và bài văn tế của Nguyễn Đình Chiểu; đó là nơi khác, không thuộc vùng Cần Giờ.
- Coi sông Lòng Tàu ngày nay đúng y như tuyến thuyền đi năm 1859. Luồng lạch đã được nạo vét, uốn nắn và có đoạn đổi dòng; tuyến xưa chỉ tương ứng chứ không trùng khớp hoàn toàn.
- Gán cho vùng Cần Giờ những sự kiện diễn ra ở cửa biển khác của Nam Bộ như cửa Soài Rạp phía Gò Công hay cửa Đại, cửa Tiểu của sông Tiền.
- Nêu năm cụ thể cho việc đặt đồn, đổi tên, lập đơn vị mà không dẫn nguồn, rồi các trang khác chép lại.
Khi gặp một chi tiết lịch sử hấp dẫn về cửa biển Cần Giờ, câu hỏi đầu tiên nên đặt là: nguồn nào nói vậy, nguồn ấy viết khi nào. Câu hỏi đơn giản này loại được phần lớn thông tin sai đang lan trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Cửa biển Cần Giờ nằm ở đâu?
Cửa biển Cần Giờ là vùng cửa sông ở phía nam TP Hồ Chí Minh, nơi các dòng sông từ vùng Nhà Bè đổ ra vịnh Gành Rái và biển Đông. Trong lịch sử, đây là lối vào chính của tàu thuyền đi tới Bến Nghé, Sài Gòn.
Pháp đánh Gia Định qua đường nào?
Tháng 2/1859, liên quân Pháp – Tây Ban Nha từ Đà Nẵng vào Nam, đi qua cửa Cần Giờ, ngược theo tuyến sông xuyên rừng ngập mặn, phá các đồn dọc hai bờ rồi chiếm thành Gia Định vào giữa tháng 2/1859.
Sông Lòng Tàu có phải tuyến tàu biển chính vào Sài Gòn không?
Từ thời Pháp thuộc, luồng Lòng Tàu là luồng hàng hải chính đưa tàu biển từ vịnh Gành Rái vào cảng Sài Gòn. Ngày nay luồng Soài Rạp cũng được dùng cho tàu vào các cảng phía nam thành phố.
Còn di tích đồn luỹ thời Nguyễn ở Cần Giờ không?
Các đồn thời Nguyễn chủ yếu đắp bằng đất và dựng bằng gỗ, nên hầu như không còn dấu vết rõ trên mặt đất trong vùng ngập mặn. Vị trí chủ yếu được biết qua tư liệu, bản đồ cũ và tên gọi dân gian còn lưu lại.
Cần Giờ và Cần Giuộc có liên quan không?
Không. Cần Giuộc là vùng đất phía tây sông Soài Rạp, trước thuộc tỉnh Long An, gắn với trận Cần Giuộc và bài văn tế nổi tiếng. Cần Giờ là vùng ven biển phía đông sông Soài Rạp, thuộc TP Hồ Chí Minh. Hai địa danh chỉ giống nhau chữ đầu.
Đọc tư liệu gốc về cửa biển Cần Giờ ở đâu?
Có thể tìm bản dịch Gia Định thành thông chí, Đại Nam nhất thống chí ở các thư viện lớn, cùng các sách lịch sử Sài Gòn – Gia Định và lịch sử cảng Sài Gòn. Bảo tàng lịch sử thành phố cũng là nơi tham khảo tốt.