Rừng ngập mặn Cần Giờ là nơi sống của nhiều nhóm động vật: thú như khỉ đuôi dài, rái cá, dơi ngựa; bò sát như cá sấu, kỳ đà nước, rắn; nhiều loài chim nước làm tổ hoặc dừng chân kiếm ăn; và vô số sinh vật bãi bùn như cua, ba khía, còng, ốc len, cá thòi lòi. Nhiều loài đã giảm mạnh hoặc biến mất khi rừng bị huỷ diệt trong chiến tranh, rồi quay lại hoặc được thả lại khi rừng hồi phục.
Bài này giới thiệu các nhóm động vật dễ gặp và đáng biết, cách chúng sống theo con nước, và những gì người đi rừng nên làm để quan sát mà không gây hại. Con số loài chính xác không được nêu, vì các đợt khảo sát khác nhau cho kết quả khác nhau và danh sách vẫn được bổ sung.
Nền móng của mọi thứ: sinh vật bãi bùn
Khi nước ròng, bãi bùn dưới tán rừng lộ ra và trở nên sống động lạ thường. Cua còng giơ càng, chạy lủi vào hang khi có tiếng động; cá thòi lòi trườn, nhảy trên bùn bằng vây ngực; ốc len bám dày trên thân và rễ đước; ba khía lấp ló trong các lỗ hang. Những sinh vật nhỏ bé này là nền móng của cả hệ sinh thái.
Chúng ăn lá rụng, mùn bã hữu cơ, tảo trên mặt bùn, biến những thứ rừng thải ra thành thức ăn cho các loài lớn hơn: cá, chim, rái cá, cả con người. Hang cua đào sâu vào bùn còn giúp không khí và nước thấm xuống, làm đất bớt yếm khí, có lợi cho rễ cây. Một khu rừng có ít cua thường là khu rừng có vấn đề.
Người Cần Giờ sống nhờ chính nhóm sinh vật này: cua bùn, ba khía, ốc len, sò là những thứ quen thuộc trong bữa ăn và trong thu nhập của nhiều gia đình. Việc bắt chúng trong rừng phòng hộ được phép ở mức độ và theo cách nhất định, tùy khu vực; phần nghề nghiệp và ẩm thực được trình bày ở các mục khác.
Khỉ đuôi dài: cư dân nổi tiếng nhất
Khỉ đuôi dài là loài thú dễ gặp nhất ở Cần Giờ, đặc biệt ở khu Lâm viên mà khách quen gọi là Đảo Khỉ. Chúng sống thành bầy, ăn lá non, trái cây, cua, ốc, côn trùng, và rất giỏi thích nghi với con người. Ở những nơi có khách, khỉ quen với việc được cho ăn và giật đồ, trở nên táo bạo.
Trong rừng tự nhiên, khỉ đuôi dài biết bắt cua, đập vỏ ốc để ăn khi nước ròng, một hành vi thú vị nếu may mắn quan sát được ở nơi ít người. Chúng bơi được, có thể qua những rạch hẹp. Đàn khỉ ở Cần Giờ hôm nay là kết quả của quá trình hồi phục sau chiến tranh, khi rừng xanh trở lại và các bầy khỉ được bảo vệ.
Việc cho khỉ ăn đồ của người, như bánh kẹo, nước ngọt, làm thay đổi hành vi, sức khoẻ của chúng và làm tăng nguy cơ khỉ cắn, cào người. Khi đi qua khu có khỉ, nên cất kỹ túi xách, kính, điện thoại, không đưa đồ ăn, không nhìn chằm chằm hay trêu chọc. Nếu bị khỉ cắn, cào, cần rửa vết thương ngay và đi khám bác sĩ.
Bò sát: cá sấu, kỳ đà nước và rắn
Cá sấu nước mặn. Cá sấu nước mặn, hay cá sấu hoa cà, từng sống tự nhiên ở vùng rừng ngập mặn Nam Bộ nhưng gần như biến mất khỏi Cần Giờ. Hiện nay cá sấu được nuôi và thả trong một số khu vực có quản lý thuộc các khu du lịch sinh thái. Người đi rừng không nên tự ý xuống nước ở những khu có biển cảnh báo hay được nhắc là có cá sấu.
Kỳ đà nước. Kỳ đà nước là loài bò sát lớn, bơi giỏi, thường thấy phơi nắng trên bờ rạch hoặc bò trên cây. Chúng ăn cá, cua, trứng chim, xác động vật. Kỳ đà nhút nhát, thường bỏ chạy khi thấy người.
Rắn. Vùng ngập mặn có nhiều loài rắn sống dưới nước và trên cây, phần lớn không chủ động tấn công người. Tuy vậy, khi đi rừng nên mang giày, nhìn kỹ trước khi đặt tay lên rễ, cành, và không bắt, trêu rắn. Bị rắn cắn cần giữ bình tĩnh, hạn chế cử động và đến cơ sở y tế ngay.
Rùa và các loài khác. Một số loài rùa nước lợ từng có ở vùng này, nay hiếm gặp. Thông tin về sự có mặt của các loài hiếm nên dựa vào báo cáo khảo sát của cơ quan chuyên môn.
Dơi ngựa và những đầm dơi
Dơi ngựa là loài dơi lớn ăn trái cây và mật hoa, ban ngày treo mình thành đàn trên cây, chiều tối bay đi kiếm ăn. Ở Cần Giờ, khu Vàm Sát thuộc vùng Lý Nhơn cũ nổi tiếng với đầm dơi, nơi đàn dơi ngựa trú ngụ được bảo vệ. Cảnh hàng trăm con dơi treo trên cành, kêu ríu rít, vỗ cánh là cảnh hiếm thấy ở gần một đô thị lớn.
Dơi ngựa có vai trò thụ phấn và phát tán hạt cho nhiều loài cây, kể cả cây ăn trái của người dân. Chúng rất nhạy cảm với tiếng ồn và ánh sáng; quấy phá nơi trú ngụ có thể khiến cả đàn bỏ đi. Vì vậy, khi tham quan đầm dơi, nên giữ yên lặng, không dùng đèn chớp, không ném đồ.
Như mọi loài dơi, dơi ngựa có thể mang mầm bệnh. Đây không phải lý do để sợ hãi hay xua đuổi, mà là lý do để không chạm tay vào dơi, không nhặt dơi bị thương hay dơi chết. Nếu thấy dơi gặp nạn, báo cho người quản lý khu vực.
Chim nước: người ở và khách qua đường
Rừng ngập mặn và bãi bồi Cần Giờ là nơi kiếm ăn, làm tổ của nhiều loài chim nước: cò trắng, diệc, vạc, cốc, bói cá, cùng nhiều loài khác. Một số khu rừng có sân chim, nơi chim tụ về làm tổ thành đàn trong mùa sinh sản. Lúc chiều tà, những đàn cò bay về tổ trên nền trời đỏ là cảnh quen thuộc với người đi thuyền trên sông.
Bãi bồi rộng ở mép biển và cửa sông còn là điểm dừng chân của các loài chim di cư theo mùa, chủ yếu là các loài chim lội như choi choi, rẽ, dẽ, bay từ phương Bắc xuống tránh rét. Chúng kiếm ăn trên bãi bùn khi nước ròng, rồi tụ lại ở chỗ cao khi nước lên. Người quan sát chim thường canh giờ triều để xem.
Ngắm chim ở Cần Giờ cần kiên nhẫn và một ống nhòm. Không nên tiến quá gần sân chim trong mùa làm tổ, không bắt chim non, không nhặt trứng. Chụp ảnh từ xa bằng ống kính dài là cách tốt nhất để không làm phiền. Sáng sớm và chiều muộn, khi nắng dịu và chim hoạt động nhiều, là hai khung giờ đáng dậy sớm hay nán lại.
Thú khác: rái cá và những loài khó gặp
Rái cá là loài thú ăn cá sống dọc các sông rạch, bơi lặn rất giỏi. Rái cá từng phổ biến ở vùng rừng ngập mặn Nam Bộ, nay ít gặp hơn nhiều do mất môi trường sống và bị săn bắt. Ở Cần Giờ, thỉnh thoảng có người kể thấy rái cá vào sáng sớm hoặc chiều tối ở những rạch vắng; những ghi nhận như vậy có giá trị cho công tác bảo tồn.
Ngoài ra, rừng còn có các loài thú nhỏ như chuột, sóc, một số loài thú ăn thịt nhỏ sống về đêm, rất khó gặp với khách tham quan. Thông tin về các loài này chủ yếu đến từ các đợt khảo sát khoa học bằng bẫy ảnh và điều tra thực địa.
Cũng có những loài sống dưới nước ít ai thấy nhưng rất đáng kể: cá đối, cá dứa, cá kèo, tôm, ghẹ dùng các rạch rừng làm nơi đẻ, nơi nuôi con non. Khi rừng hồi phục, những loài này trở lại, kéo theo các loài ăn cá như chim, rái cá. Nhiều ngư dân lớn tuổi nhận xét rằng cá tôm trong rạch nhiều lên rõ rệt so với thời rừng còn trơ trụi, một nhận xét phù hợp với hiểu biết sinh thái về vai trò "nhà trẻ" của rừng ngập mặn.
Khi đọc các bài viết nói Cần Giờ "có hổ, có báo", nên thận trọng. Những loài thú lớn từng có thể sống ở vùng này trong quá khứ xa, nhưng không có cơ sở để nói chúng còn tồn tại trong rừng hôm nay.
Sống theo nhịp triều
Điều thú vị nhất của động vật rừng ngập mặn là cách chúng sống theo con nước. Khi triều xuống, bãi bùn lộ ra là giờ ăn của cua, cá thòi lòi, chim lội, khỉ xuống bắt cua. Khi triều lên, sinh vật bãi bùn rút vào hang, leo lên rễ cây; cá từ sông theo nước tràn vào rừng kiếm ăn; chim lội bay về chỗ cao nghỉ.
Ốc len là ví dụ đẹp: khi nước lên, chúng bò lên thân cây để tránh ngập và tránh cá ăn; khi nước rút, chúng bò xuống bùn kiếm ăn. Một cây đước có thể thấy ốc len bò lên xuống theo nhịp ấy mỗi ngày, như một chiếc đồng hồ sống.
Với người muốn quan sát, hiểu nhịp này là chìa khoá. Đi rừng lúc nước ròng sẽ thấy nhiều sinh vật bãi bùn và chim lội; đi thuyền lúc nước lớn sẽ vào được sâu hơn trong rạch, thấy nhiều cá, có khi thấy rái cá. Lịch triều là thứ nên xem trước mỗi chuyến đi.
Quan sát động vật có trách nhiệm
Những nguyên tắc đơn giản giúp chuyến đi vui mà không làm hại cư dân của rừng:
- Giữ khoảng cách, dùng ống nhòm, ống kính dài thay vì tiến lại gần.
- Không cho động vật hoang dã ăn, kể cả khỉ ở khu du lịch.
- Không bắt, không mang về bất kỳ con vật nào, kể cả cua, ốc nhỏ để "cho con chơi".
- Giữ yên lặng ở đầm dơi, sân chim; không dùng đèn chớp, loa, không ném đồ.
- Không mua sản phẩm từ động vật hoang dã bị săn bắt trái phép.
- Mang rác về, đặc biệt túi ni lông và dây nhựa, thứ động vật dễ nuốt hoặc bị vướng.
- Báo cho người quản lý khu vực khi thấy động vật bị thương, bị mắc lưới, hoặc hành vi săn bắt đáng ngờ.
Những nguyên tắc này áp dụng cho cả người dân lẫn khách. Một khu rừng có động vật sống tự nhiên, không sợ người quá mức nhưng cũng không bị người làm hư, là dấu hiệu tốt nhất của một hệ sinh thái khoẻ mạnh.
Câu hỏi thường gặp
Rừng Cần Giờ có bao nhiêu loài động vật?
Các đợt khảo sát khác nhau ghi nhận số loài khác nhau và danh sách vẫn được bổ sung, nên không có một con số cố định. Nhóm đông nhất là sinh vật thuỷ sinh, côn trùng và chim; thú lớn ít loài hơn.
Cá sấu ở Cần Giờ có sống hoang dã không?
Cá sấu nước mặn từng sống tự nhiên ở vùng này nhưng gần như biến mất. Hiện nay cá sấu chủ yếu được nuôi và thả trong các khu vực có quản lý ở khu du lịch sinh thái. Không tự ý xuống nước ở nơi có cảnh báo.
Có nên cho khỉ ở Cần Giờ ăn không?
Không nên. Cho khỉ ăn đồ của người làm chúng thay đổi hành vi, dễ giật đồ, cắn người và ảnh hưởng sức khoẻ của chúng. Nếu bị khỉ cắn hoặc cào, cần rửa vết thương bằng xà phòng và nước sạch rồi đi khám bác sĩ ngay.
Mùa nào ngắm chim di cư ở Cần Giờ?
Chim lội di cư thường xuất hiện ở các bãi bồi ven biển vào khoảng các tháng cuối năm đến đầu năm sau, khi phương Bắc lạnh. Nên đi lúc nước ròng, mang ống nhòm và giữ khoảng cách.
Ốc len là gì?
Ốc len là loài ốc nhỏ, vỏ dài, sống bám trên thân, rễ cây ngập mặn và bò xuống bùn kiếm ăn khi nước ròng. Đây là loài quen thuộc trong rừng Cần Giờ và cũng là món ăn dân dã của người vùng sông nước Nam Bộ.
Thấy động vật hoang dã bị thương thì làm gì?
Không tự bắt hay chữa trị. Ghi nhớ vị trí, chụp ảnh từ xa nếu được và báo cho người quản lý khu rừng, khu du lịch hoặc chính quyền xã để cơ quan chuyên môn xử lý.