Một số đoạn bờ biển và bờ sông ở vùng Cần Giờ đang bị xói lở, khi sóng, dòng triều và sóng tàu bào mòn bờ nhanh hơn lượng bùn cát được bồi đắp. Nguyên nhân gồm cả tự nhiên, như sóng mùa gió chướng, dòng chảy ở khúc sông cong, và do con người, như giảm phù sa từ thượng nguồn, khai thác cát, sóng tàu trên luồng, phá rừng ven bờ. Các giải pháp đang được dùng gồm kè cứng, hàng rào giảm sóng kết hợp trồng rừng, và quản lý hoạt động ven bờ.
Bài này giải thích cơ chế, dấu hiệu nhận biết, ưu nhược điểm của từng nhóm giải pháp, và những điều người dân sống ven bờ nên biết. Bài không nêu chiều dài đoạn lở hay tốc độ lở cụ thể, vì các con số thay đổi theo thời gian và theo đợt khảo sát; khi cần, nên tra thông tin của cơ quan quản lý.
Bồi và lở: hai mặt của cùng một quá trình
Đường bờ ở vùng cửa sông không bao giờ đứng yên. Ở mọi thời điểm, có chỗ đang được bồi, có chỗ đang bị lở. Một đường bờ ổn định thực ra là nơi lượng bồi và lượng lở gần cân bằng. Sạt lở trở thành vấn đề khi cân bằng ấy nghiêng hẳn về một phía trong thời gian dài, nhất là ở những đoạn có nhà cửa, đường sá, rừng phòng hộ.
Ở Cần Giờ, đường bờ đã dịch chuyển nhiều lần trong lịch sử, như các giồng cát cổ cho thấy. Điều khác ở thời hiện đại là con người đã đặt nhiều thứ cố định sát bờ, và đồng thời thay đổi chính những yếu tố quyết định cân bằng bồi – lở: lượng phù sa, dòng chảy, thảm rừng.
Vì vậy, khi bàn về sạt lở, câu hỏi không chỉ là "làm sao giữ đoạn bờ này", mà còn là "vì sao cân bằng ở đây thay đổi". Không trả lời câu thứ hai, mọi biện pháp cho câu thứ nhất có thể chỉ chuyển vấn đề sang đoạn bờ bên cạnh.
Những nguyên nhân chính
Sóng mùa gió chướng. Từ khoảng cuối năm tới đầu năm sau, gió đông bắc thổi mạnh, sóng đánh trực diện vào những đoạn bờ biển hướng ra vịnh và biển. Sóng lớn kết hợp triều cường có thể bào mòn bờ nhanh trong vài tuần.
Dòng chảy ở khúc sông. Ở bờ ngoài của khúc sông cong, dòng chảy xói chân bờ, tạo hàm ếch rồi bờ sụt xuống. Đây là cơ chế tự nhiên, xảy ra ở mọi con sông.
Sóng tàu. Tàu lớn đi trên luồng Lòng Tàu, Soài Rạp tạo sóng đánh vào bờ hằng ngày, đặc biệt khi chạy nhanh ở đoạn sông hẹp. Tác động mỗi lần nhỏ nhưng lặp lại liên tục.
Thiếu hụt phù sa. Hồ chứa thượng nguồn, khai thác cát làm lượng bùn cát xuống cửa sông giảm. Bờ không được bồi bù cho phần bị bào mòn.
Mất rừng ven bờ. Ở những đoạn rừng ngập mặn ven bờ bị chặt, bị chết, bờ mất lớp bảo vệ tự nhiên. Rễ cây không còn giữ đất, sóng đánh thẳng vào bùn.
Nước biển dâng. Về lâu dài, mực nước biển dâng làm sóng và triều với tới cao hơn, tăng áp lực lên bờ. Đây là yếu tố chậm nhưng bền bỉ.
Những nơi thường được nhắc tới
Theo các báo cáo và thông tin địa phương được công bố trong nhiều năm, sạt lở ở Cần Giờ thường được nhắc tới ở một số nhóm vị trí. Thứ nhất là một số đoạn bờ biển phía nam, quanh khu dân cư ven biển của Cần Thạnh và Long Hòa cũ, nơi chịu sóng trực diện; một số đoạn ở đây đã được làm kè. Thứ hai là bờ của xã đảo Thạnh An, đảo thấp, chịu sóng từ nhiều phía.
Thứ ba là bờ các sông lớn, nhất là những khúc cong và những đoạn gần luồng tàu trên Soài Rạp, Lòng Tàu và các sông khác, nơi có khu dân cư, đường giao thông ven sông. Thứ tư là các cửa rạch, cửa sông nhỏ, nơi dòng chảy thay đổi theo mùa.
Danh sách điểm sạt lở và mức độ cảnh báo do cơ quan có thẩm quyền công bố, cập nhật theo thời gian. Người dân sống ven bờ nên theo dõi thông báo của chính quyền xã, không dựa vào thông tin truyền miệng.
Cũng cần nhớ rằng một đoạn bờ không có tên trong danh sách cảnh báo không có nghĩa là an toàn tuyệt đối. Danh sách phản ánh những gì đã được khảo sát; bờ sông có thể sụt ở chỗ chưa ai để ý, nhất là sau một mùa triều cường lớn.
Các nhóm giải pháp: ưu và nhược
Không có giải pháp chống lở nào phù hợp mọi nơi. Bảng dưới đây so sánh các nhóm giải pháp thường dùng ở vùng ven biển, cửa sông như Cần Giờ.
| Giải pháp | Cách làm | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Kè cứng | Bờ kè bê tông, đá hộc dọc bờ | Bảo vệ ngay đoạn bờ có nhà cửa, đường; hiệu quả tức thời | Tốn kém; có thể làm xói mạnh hơn ở chân kè và đoạn bờ kề bên; mất bãi tự nhiên |
| Hàng rào giảm sóng | Hàng cọc tre, cừ, có khi kèm cành cây, đặt cách bờ một khoảng | Giảm năng lượng sóng, giữ bùn lắng phía trong; chi phí thấp hơn | Cần bảo trì; vật liệu mục theo thời gian; hiệu quả tuỳ vị trí |
| Trồng rừng phòng hộ | Trồng cây ngập mặn ở bãi phía ngoài bờ | Bảo vệ lâu dài, tự củng cố, có lợi cho sinh thái | Chỉ làm được ở bãi đủ cao, cần thời gian, cây non dễ bị sóng nhổ |
| Kết hợp | Hàng rào giảm sóng trước, bãi bồi cao dần, rồi trồng rừng | Tận dụng ưu điểm của các cách | Cần quy hoạch, theo dõi dài hạn |
| Quản lý hoạt động | Giới hạn tốc độ tàu, cấm khai thác cát, giữ rừng ven bờ | Xử lý nguyên nhân | Cần phối hợp nhiều ngành, khó thực thi |
Xu hướng chung ở nhiều nơi là ưu tiên các giải pháp "mềm", dựa vào thiên nhiên, kết hợp với kè cứng ở những đoạn thật sự cần bảo vệ công trình. Ở Cần Giờ, cả hai hướng đều đã được áp dụng ở những đoạn khác nhau.
Khi lớp rừng ngoài cùng mất đi
Ở nhiều đoạn bờ, sạt lở bắt đầu từ một thay đổi nhỏ ở lớp rừng ngoài cùng. Có thể là vài cây mắm, bần ở mép bị sóng làm bật gốc, có thể là một đoạn rừng bị chặt để lấy lối cho ghe, có thể là rác, lưới cũ mắc dày làm cây chết. Khi lớp ngoài cùng mất, sóng đánh trực tiếp vào lớp phía trong vốn không quen chịu sóng mạnh, và quá trình lở lan dần vào.
Điều đáng nói là quá trình này thường tự tăng tốc. Mép bờ bị khoét thì rễ cây lộ ra, cây đổ, mép lại bị khoét sâu hơn. Một đoạn bờ đã lở vài mét thường lở tiếp nhanh hơn một đoạn bờ chưa lở. Vì vậy, phát hiện và xử lý sớm ở giai đoạn rừng mép mới bắt đầu suy yếu rẻ và hiệu quả hơn nhiều so với đợi tới khi bờ đã lùi sát nhà.
Người sống ven bờ, người nhận khoán bảo vệ rừng là những người thấy dấu hiệu sớm nhất. Một bức ảnh chụp mép rừng mỗi mùa, gửi cho cơ quan quản lý khi thấy thay đổi, có giá trị hơn nhiều lời than phiền khi bờ đã sụt.
Vì sao kè cứng không phải lúc nào cũng tốt
Kè bê tông là hình ảnh dễ hình dung nhất khi nói tới chống sạt lở, và ở những đoạn bờ có khu dân cư, đường sá, kè là cần thiết. Nhưng kè cứng có những hệ quả ít được nói tới. Sóng đánh vào mặt kè dựng đứng bị phản xạ lại, khuấy bùn ở chân kè, làm xói sâu chân kè theo thời gian. Ở hai đầu kè, dòng chảy và sóng có thể tập trung, làm đoạn bờ kề bên lở nhanh hơn.
Kè cũng cắt đứt quan hệ giữa đất và nước: phía sau kè không còn bãi bồi, không còn rừng ngập mặn, không còn chỗ cho sinh vật bãi triều. Khi mực nước biển dâng, kè phải được nâng cấp liên tục, trong khi rừng ngập mặn, nếu đủ phù sa và có chỗ lùi, có thể tự nâng mặt bãi.
Điều này không có nghĩa là không làm kè, mà là kè nên được đặt đúng chỗ, thiết kế để giảm phản xạ sóng, và kết hợp với các giải pháp mềm ở phía ngoài khi có thể.
Hàng rào giảm sóng và trồng rừng: cách làm "mềm"
Ở nhiều vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long và cả Cần Giờ, hàng rào giảm sóng bằng cọc tre, cừ được dùng để bảo vệ bờ. Nguyên lý đơn giản: hàng rào đặt cách bờ một khoảng, làm sóng vỡ trước khi tới bờ, giảm năng lượng; phía sau hàng rào nước lặng hơn, bùn lắng xuống, bãi cao dần. Khi bãi đủ cao, cây ngập mặn có thể được trồng hoặc tự mọc.
Cách làm này đòi hỏi kiên nhẫn và bảo trì: cọc mục, bị sóng đánh gãy phải thay; kết quả có thể mất vài năm mới thấy rõ. Nhưng nếu thành công, nó tạo ra một dải rừng tự bảo vệ, tự củng cố, và đem lại lợi ích sinh thái mà kè cứng không có.
Không phải đoạn bờ nào cũng hợp. Ở chỗ sóng quá mạnh, thiếu phù sa, hàng rào có thể không giữ được bùn. Việc chọn giải pháp cho từng đoạn bờ cần khảo sát kỹ, là việc của cơ quan chuyên môn.
Người dân sống ven bờ nên làm gì
Với gia đình sống ở đoạn bờ có nguy cơ lở, một vài việc thực tế:
- Theo dõi thông báo cảnh báo sạt lở của chính quyền xã, đặc biệt mùa gió chướng và các đợt triều cường.
- Quan sát dấu hiệu: vết nứt chạy dọc bờ, chân bờ bị khoét hàm ếch, cây ven bờ nghiêng ra phía nước, bờ sụt từng mảng.
- Không đổ đất, xây công trình nặng sát mép bờ đang có dấu hiệu nứt; tải trọng thêm có thể làm bờ sụt nhanh hơn.
- Không chặt cây ngập mặn ven bờ, không phá hàng rào giảm sóng để lấy lối ra vào.
- Báo ngay cho chính quyền xã khi thấy vết nứt mới hoặc bờ sụt, nhất là gần nhà, đường.
- Khi có cảnh báo khẩn, ưu tiên an toàn người: di chuyển người già, trẻ em, tài sản quan trọng ra khỏi khu vực nguy hiểm.
Sạt lở bờ sông thường xảy ra bất ngờ, có khi vào ban đêm khi triều rút nhanh. Không nên chủ quan dù đoạn bờ trước nhà nhiều năm chưa lở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bờ biển Cần Giờ bị sạt lở?
Do nhiều nguyên nhân cộng lại: sóng mạnh mùa gió chướng, dòng triều, sóng tàu trên luồng, lượng phù sa từ thượng nguồn giảm, mất rừng ven bờ ở một số đoạn và mực nước biển dâng về lâu dài. Mỗi đoạn bờ có tổ hợp nguyên nhân khác nhau.
Kè bê tông có chống được sạt lở không?
Kè bảo vệ trực tiếp đoạn bờ phía sau, cần thiết ở nơi có nhà cửa, đường sá. Nhưng kè có thể làm xói chân kè và đoạn bờ kề bên, mất bãi tự nhiên. Kè nên được thiết kế cẩn thận và kết hợp với giải pháp mềm khi có thể.
Hàng rào cọc tre ngoài bãi để làm gì?
Đó thường là hàng rào giảm sóng: làm sóng vỡ trước khi tới bờ, giúp nước phía trong lặng, bùn lắng xuống, bãi cao dần để cây ngập mặn mọc. Không nên phá hay lấy cọc vì sẽ làm mất tác dụng bảo vệ bờ.
Dấu hiệu bờ sông sắp sạt là gì?
Vết nứt chạy song song với mép bờ, chân bờ bị khoét sâu, cây ven bờ nghiêng ra phía nước, bờ sụt từng mảng nhỏ. Thấy các dấu hiệu này, cần tránh xa mép bờ và báo chính quyền xã.
Sóng tàu có thật sự gây lở bờ không?
Có, đặc biệt ở các đoạn sông hẹp có tàu lớn chạy nhanh. Mỗi con sóng nhỏ nhưng lặp lại liên tục mỗi ngày, bào mòn chân bờ dần dần. Quy định về tốc độ tàu trên luồng là một trong các biện pháp giảm tác động này.