Cần Giờ có khí hậu nhiệt đới gió mùa như phần còn lại của TP Hồ Chí Minh, với mùa mưa khoảng từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô khoảng từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Khác với nội thành, Cần Giờ nằm sát biển nên gió mạnh hơn, nhiệt độ ban đêm dịu hơn và lượng mưa trong năm thường thấp hơn đáng kể. Mùa khô có gió chướng thổi từ hướng đông bắc, đông, làm biển động; mùa mưa có gió tây nam và những cơn dông chiều.
Khí hậu ấy quyết định nhịp sống của vùng: mùa khô là mùa làm muối, mùa khách du lịch; mùa mưa là mùa nước ngọt, mùa muỗi, mùa đồng ruộng ở các xã phía bắc. Bài này mô tả đặc điểm khí hậu, cơ chế đằng sau, và những thay đổi đáng lo do biến đổi khí hậu. Chọn mùa đi chơi theo thời tiết được bàn ở mục điểm đến.
Hai mùa và hai hướng gió
Khí hậu Nam Bộ được chi phối bởi hai mùa gió lớn. Khoảng từ tháng 5 đến tháng 10, gió mùa tây nam thổi từ vịnh Thái Lan và Ấn Độ Dương vào, mang hơi ẩm, gây mưa. Khoảng từ tháng 11 đến tháng 4, gió mùa đông bắc thổi từ lục địa châu Á xuống, đi qua biển, tới Nam Bộ đã yếu nhưng vẫn khô, trời ít mưa.
Ở vùng ven biển như Cần Giờ, gió mùa đông bắc thường được gọi là gió chướng, thổi theo hướng đông bắc hoặc đông, mạnh nhất vào khoảng tháng 1 đến tháng 3. Gió chướng thổi từ biển vào, làm sóng lớn ở những đoạn bờ hướng ra vịnh, đẩy nước dâng lên trong các đợt triều cường cuối năm.
Ranh giới giữa hai mùa không cố định. Có năm mưa đến sớm, có năm mùa khô kéo dài; những tháng chuyển mùa thường có thời tiết thất thường, dông bất chợt. Các mốc tháng nêu ở đây là khoảng thường gặp, không phải lịch cố định.
Vì sao Cần Giờ ít mưa hơn nội thành
Theo số liệu khí tượng thường được dẫn trong các tài liệu địa phương, lượng mưa năm ở Cần Giờ thấp hơn rõ rệt so với các quận nội thành và các vùng phía bắc thành phố. Đây là điều nhiều người ngạc nhiên, vì Cần Giờ là vùng sông nước, rừng ngập mặn, tưởng phải mưa nhiều.
Một phần lời giải nằm ở cách mưa hình thành ở Nam Bộ. Nhiều cơn mưa mùa mưa là mưa dông đối lưu: mặt đất nóng lên vào buổi chiều, không khí nóng ẩm bốc lên, ngưng tụ thành mây dông. Vùng đô thị nóng và vùng đất liền phía bắc là nơi đối lưu mạnh. Vùng ven biển, mặt nước rộng làm nhiệt độ bề mặt điều hoà hơn, gió biển thổi liên tục, đối lưu yếu hơn, nên ít mưa dông hơn.
Ít mưa cộng với nắng nhiều, gió mạnh làm lượng bốc hơi cao, đây chính là điều kiện cho nghề muối ở vùng Lý Nhơn, Thạnh An phát triển. Nhưng nó cũng làm cho bài toán nước ngọt ở Cần Giờ thêm khó: mưa ít hơn, mùa khô dài hơn, nước sông mặn lấn sâu.
Đặc điểm từng mùa ở Cần Giờ
Mùa khô (khoảng tháng 12 – tháng 4). Trời nắng, ít mưa, độ ẩm giảm. Gió chướng thổi mạnh, biển động ở những đoạn bờ trống. Đầu mùa khô thường mát, cuối mùa nóng dần, tháng 4 thường là tháng nóng nhất. Nước sông mặn dần, độ mặn lấn sâu vào trong. Đây là mùa làm muối chính và mùa nhiều khách du lịch.
Đầu mùa mưa (khoảng tháng 5 – tháng 6). Những cơn mưa đầu mùa, thường là dông chiều kèm gió giật, sét. Nhiệt độ vẫn cao, oi bức trước cơn mưa. Ruộng muối kết thúc vụ. Nông dân ở các xã phía bắc chuẩn bị vụ lúa khi nước sông bớt mặn.
Giữa mùa mưa (khoảng tháng 7 – tháng 9). Mưa nhiều hơn, có những đợt mưa kéo dài do gió mùa tây nam mạnh. Muỗi phát triển mạnh ở vùng rừng. Biển phía nam tương đối êm hơn mùa gió chướng, nhưng có thể có sóng lớn khi gió tây nam mạnh.
Cuối mùa mưa (khoảng tháng 10 – tháng 11). Mưa giảm dần, triều cường lớn bắt đầu, gió chuyển hướng. Đây là giai đoạn dễ ngập nhất ở vùng thấp do triều cường trùng mưa. Một số năm có áp thấp, bão ở Biển Đông ảnh hưởng tới vùng biển phía Nam.
Nắng, bốc hơi và độ mặn của đất
Mùa khô ở Cần Giờ có số giờ nắng cao, gió mạnh, không khí khô hơn. Ba yếu tố này cộng lại làm nước bốc hơi rất nhanh khỏi mặt đất, mặt ruộng, mặt ao. Trên những vùng đất trống ít ngập, nước bốc hơi để lại muối, làm đất mặn dần, mặt đất có khi trắng muối, nứt nẻ. Đây là lý do một số vùng đất cao giữa rừng gần như không có cây mọc.
Chính quá trình này được người làm muối khai thác: dẫn nước biển vào ô ruộng, để nắng gió làm bốc hơi, nước cô đặc dần qua các ô, cuối cùng kết tinh thành muối. Không có mùa khô nắng gió như ở Cần Giờ, nghề muối khó tồn tại.
Với nông nghiệp ở các xã phía bắc, bốc hơi mạnh mùa khô là bất lợi: đất ruộng mặn lên, nước ao hồ cạn, cây trồng cần tưới nước ngọt vốn đã khan hiếm. Vì vậy ruộng lúa ở đây thường chỉ làm vụ mùa mưa, mùa khô bỏ trống hoặc chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản nước lợ.
Dông sét trên vùng trống: an toàn trước hết
Mùa mưa ở Cần Giờ có nhiều cơn dông chiều, kèm sét và gió giật. Vùng ven biển với bãi bồi, ruộng muối, mặt nước rộng, đường xuyên rừng dài là nơi người ở ngoài trời dễ trở thành điểm cao nhất trong một vùng trống, tăng nguy cơ bị sét đánh. Người làm muối, người bắt ốc trên bãi, người đi ghe trên sông, người chạy xe trên đường Rừng Sác đều thuộc nhóm cần cẩn thận.
Nguyên tắc chung khi có dông: theo dõi bầu trời và dự báo, vào nơi trú an toàn như nhà kiên cố trước khi dông tới; không đứng dưới cây cao đơn độc, không đứng trên bãi trống, không ở trên mặt nước; nếu đang đi ghe thì vào bờ sớm. Khi nghe tiếng sấm, nghĩa là đã ở trong tầm sét có thể đánh tới.
Gió giật trong cơn dông cũng có thể làm đổ cây ven đường, lật ghe nhỏ, tốc mái nhà tạm. Đi đường xuyên rừng khi dông đang tới, nên dừng ở nơi an toàn thay vì cố chạy qua đoạn rừng dài. Những lời khuyên này giản dị, nhưng là kinh nghiệm được người địa phương nhắc đi nhắc lại.
Bão và áp thấp: hiếm nhưng không phải không có
So với miền Trung, Nam Bộ ít bị bão đổ bộ trực tiếp, vì phần lớn bão ở Biển Đông đi lên phía bắc hoặc vào miền Trung. Tuy vậy, vùng ven biển phía Nam vẫn có thể bị ảnh hưởng, nhất là vào cuối năm khi một số cơn bão đi xuống thấp hơn.
Người Cần Giờ và Vũng Tàu nhớ cơn bão Durian cuối năm 2006, gây thiệt hại đáng kể cho vùng ven biển hai bên vịnh Gành Rái: nhà cửa tốc mái, cây đổ, ghe thuyền hư hỏng. Cơn bão này thường được nhắc như lời nhắc rằng vùng biển phía Nam không miễn nhiễm với bão.
Ngoài bão, áp thấp nhiệt đới, gió mùa mạnh, dông lốc cũng có thể gây thiệt hại cục bộ: lốc xoáy tốc mái nhà, sóng lớn đánh chìm ghe nhỏ, mưa lớn kết hợp triều cường gây ngập. Theo dõi bản tin dự báo, chằng chống nhà cửa, đưa ghe vào nơi trú khi có cảnh báo là việc người dân ven biển quen làm.
Khí hậu và rừng ngập mặn: tác động hai chiều
Khí hậu định hình rừng: nhiệt độ cao quanh năm, mưa theo mùa, thuỷ triều đều đặn là điều kiện lý tưởng cho rừng ngập mặn nhiệt đới. Mùa mưa làm nước sông bớt mặn, có lợi cho các loài ưa nước lợ; mùa khô nước mặn lấn sâu, các loài chịu mặn chiếm ưu thế ở phía trong.
Ngược lại, rừng cũng điều hoà khí hậu cục bộ. Dưới tán rừng mát hơn rõ rệt so với bãi trống hay mặt đường giữa trưa. Rừng làm giảm tốc độ gió sát mặt đất, giữ độ ẩm, che bóng cho mặt bùn. Người đi xe máy trên đường Rừng Sác giữa trưa có thể cảm nhận sự khác biệt khi đi từ đoạn rừng dày ra đoạn trống.
Ở quy mô lớn hơn, rừng ngập mặn lưu giữ nhiều cacbon trong đất và sinh khối, góp phần giảm khí nhà kính. Vai trò này được trình bày ở bài về các lợi ích của rừng ngập mặn.
Biến đổi khí hậu: những thay đổi đáng theo dõi
Vùng ven biển thấp như Cần Giờ là nơi nhạy cảm với biến đổi khí hậu. Mực nước biển dâng làm các đợt triều cường với tới cao hơn, thời gian ngập của rừng tăng, áp lực lên bờ biển, bờ sông lớn hơn. Nhiệt độ tăng làm mùa khô nóng hơn, bốc hơi mạnh hơn.
Mùa khô kéo dài hơn và lượng nước thượng nguồn ít hơn có thể làm xâm nhập mặn sâu hơn, ảnh hưởng tới nước sinh hoạt, đồng ruộng, cả cơ cấu loài cây trong rừng. Mưa cực đoan, những trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn, có thể trùng với triều cường gây ngập nặng hơn.
Mức độ cụ thể của những thay đổi này ở Cần Giờ phụ thuộc vào kịch bản phát thải toàn cầu và các yếu tố địa phương như sụt lún đất, lượng phù sa. Các kịch bản do cơ quan nhà nước công bố là nguồn nên tham khảo khi cần số liệu; trang này không đưa ra con số dự báo.
Sống với khí hậu Cần Giờ
Người mới đến sống ở Cần Giờ thường nhận ra vài điều. Gió biển mạnh làm đồ kim loại nhanh gỉ, cửa sắt, mái tôn, xe máy cần được rửa, bảo dưỡng thường xuyên hơn. Muối trong không khí bám lên kính, đồ điện tử để ngoài trời. Nhà cửa ven biển nên chọn vật liệu chịu được hơi muối.
Mùa mưa là mùa muỗi; người sống cạnh rừng cần chú ý phòng muỗi, phòng bệnh do muỗi truyền, và gặp bác sĩ khi có dấu hiệu sốt. Mùa khô là mùa nắng gắt và nước ngọt khan hiếm hơn; trữ nước, che nắng là việc thường ngày. Chi tiết về nước sinh hoạt, muỗi và sức khoẻ được bàn ở mục Sống ở Cần Giờ.
Đổi lại, khí hậu ven biển đem tới những buổi tối mát, gió lộng, ít bụi hơn nội thành, và những hoàng hôn trên bãi bồi mà nhiều người chọn Cần Giờ chính vì thế.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Cần Giờ từ tháng mấy?
Mùa mưa ở Cần Giờ thường kéo dài khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô khoảng từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Ranh giới mùa thay đổi theo năm, có năm mưa sớm hoặc muộn hơn.
Gió chướng là gì?
Gió chướng là cách người Nam Bộ gọi gió mùa đông bắc thổi vào mùa khô, ở vùng ven biển thường theo hướng đông bắc hoặc đông. Gió chướng làm biển động, sóng lớn ở những đoạn bờ hướng ra biển và góp phần đẩy nước dâng trong các đợt triều cường.
Cần Giờ có hay bị bão không?
Nam Bộ ít bị bão đổ bộ trực tiếp so với miền Trung, nhưng vùng ven biển phía Nam vẫn có thể bị ảnh hưởng, nhất là cuối năm. Bão Durian cuối năm 2006 từng gây thiệt hại đáng kể ở vùng Cần Giờ và Vũng Tàu.
Vì sao Cần Giờ ít mưa hơn trung tâm thành phố?
Vì nhiều cơn mưa mùa mưa là mưa dông do mặt đất nóng lên buổi chiều. Vùng ven biển có mặt nước rộng, gió biển liên tục, nhiệt độ bề mặt điều hoà hơn nên đối lưu yếu, ít mưa dông hơn vùng đô thị và đất liền phía bắc.
Khí hậu Cần Giờ ảnh hưởng gì tới nghề muối?
Nghề muối cần nắng nhiều, gió mạnh, ít mưa để nước biển bốc hơi nhanh. Mùa khô ở Cần Giờ hội đủ các điều kiện này, nên đây là mùa làm muối chính. Một trận mưa trái mùa có thể làm hỏng mẻ muối sắp thu.