Giồng Am và các giồng cát cổ ở Cần Giờ: nơi cư dân xưa sống giữa rừng ngập mặn

Giồng Am là một di chỉ khảo cổ trên giồng cát ở vùng Long Hòa cũ (nay xã Cần Giờ), nằm không xa Giồng Cá Vồ. Nếu Giồng Cá Vồ nổi tiếng là khu mộ táng, thì Giồng Am được giới thiệu nhiều hơn như một nơi cư trú, có dấu vết sinh hoạt thường ngày của người cổ. Cả hai cho thấy các giồng cát giữa rừng ngập mặn Cần Giờ từng là "đảo đất khô" nơi cộng đồng ven biển sinh sống từ hàng nghìn năm trước.

Bài này đi từ địa hình tới con người: giồng hình thành ra sao, vì sao cư dân cổ và cả người Cần Giờ ngày nay đều chọn ở trên giồng, Giồng Am cho thấy gì về đời sống xưa, và những điều cần thận trọng khi đọc tư liệu về các di chỉ ít được công bố hơn.

Giồng hình thành thế nào

Vùng Cần Giờ là một châu thổ trẻ ở hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn. Hàng nghìn năm trước, mực nước biển và đường bờ biển khác bây giờ. Khi biển lùi dần, sóng và gió đẩy cát ven bờ thành những gờ cao chạy dọc đường bờ cũ. Mỗi giai đoạn đường bờ dừng lại lâu, một gờ cát lại hình thành. Phía sau gờ, phù sa sông lấp dần vùng trũng, rừng ngập mặn mọc lên.

Kết quả là cảnh quan ngày nay: những dải đất cao, thường hẹp và dài, cong theo hình bờ biển cổ, nằm xen giữa đồng bằng phù sa thấp và rừng đước. Nhìn từ trên cao, các giồng hiện rõ vì có nhà cửa, vườn dừa, cây ăn trái, trong khi xung quanh là màu xanh đậm của rừng và màu nâu của bãi bùn.

Chữ "giồng" là từ Nam Bộ, dùng rộng khắp miền Tây và miền Đông: Giồng Trôm, Giồng Riềng, Giồng Ông Tố… Ở Cần Giờ, nhiều giồng có tên riêng theo cây cỏ, con vật hay người khai phá, và nhiều ấp nằm gọn trên một giồng.

Giồng Am cho thấy điều gì

Theo các giới thiệu khảo cổ được phổ biến, Giồng Am có tầng văn hoá chứa nhiều vỏ nhuyễn thể như sò, điệp, ốc, xen với mảnh gốm, công cụ và xương động vật. Kiểu tích tụ này là dấu vết quen thuộc của nơi cư trú lâu dài ven biển: người ta ăn hải sản, bỏ vỏ quanh chỗ ở, qua nhiều thế hệ vỏ chồng lên thành lớp dày.

Từ những lớp ấy, nhà khảo cổ đọc ra thói quen ăn uống, nghề kiếm sống và cả sự thay đổi môi trường. Ví dụ, nếu loài sò ở lớp dưới khác loài ở lớp trên, có thể môi trường nước quanh giồng đã thay đổi độ mặn. Gốm gia dụng cho biết cách nấu nướng, cất trữ; công cụ cho biết họ đánh bắt bằng gì.

Mối liên hệ giữa Giồng Am và Giồng Cá Vồ là đề tài được quan tâm: phải chăng người sống ở một giồng và chôn cất ở giồng bên cạnh, hay đó là những nhóm khác nhau, hoặc những giai đoạn khác nhau. Các nhận định hiện có còn để ngỏ, và phụ thuộc vào kết quả xác định niên đại chi tiết của từng lớp.

Vì sao giồng là chỗ ở tốt nhất trong vùng ngập mặn

Đất cao, không ngập. Rừng ngập mặn ngập theo con nước hằng ngày. Giồng cao hơn mặt triều thường, nên nhà cửa, bếp lửa, kho chứa đều an toàn. Chỉ những con triều cường lớn nhất trong năm mới có thể lấn tới chân giồng.

Nước ngọt. Cát giữ được một túi nước mưa ngọt nổi trên nước mặn bên dưới. Đào giếng nông trên giồng có thể lấy được nước dùng được vào mùa mưa và đầu mùa khô, điều gần như không làm được ở vùng sình. Cho đến gần đây, nhiều gia đình Cần Giờ vẫn dựa vào giếng trên giồng và nước mưa hứng trên mái.

Đất trồng được. Đất cát pha trên giồng trồng được dừa, rau, cây ăn trái, những thứ không mọc được trong đất bùn mặn. Một mảnh vườn nhỏ trên giồng bổ sung cho bữa ăn chủ yếu là cá tôm.

Gần nguồn lợi. Từ giồng, chỉ vài bước là xuống rạch, xuống rừng, ra bãi. Cá, tôm, cua, sò, củi đều ở trong tầm tay. Đây là cấu trúc đời sống mà người Cần Giờ cổ và người Cần Giờ hôm nay giống nhau đến lạ.

Làng trên giồng ngày nay

Đi trên các tuyến đường trong vùng Long Hòa, Cần Thạnh cũ, người ta dễ thấy nhà cửa bám theo những dải đất cao, đường làng chạy dọc giồng, còn hai bên là ruộng muối, đầm tôm hoặc rừng. Ở các xã phía bắc như Bình Khánh, An Thới Đông, Lý Nhơn cũ, đất cao thấp xen kẽ, làng cũng có xu hướng tụ lại trên những dải đất khô ráo hơn.

Cách tổ chức này không do ai quy hoạch mà do địa hình quyết định qua nhiều thế hệ. Khi đường giao thông, điện, nước máy về, làng có thể lan ra vùng thấp hơn, nhưng lõi làng vẫn là giồng. Những ngôi nhà, đình, miếu lâu đời nhất thường nằm trên phần cao nhất.

Hiểu điều này giúp ích cả cho người mới đến sống. Phần đất cao trên giồng ít bị nước tràn khi triều cường hơn, nhưng cũng là nơi có thể còn tầng văn hoá cổ chưa phát hiện. Phần đất thấp mới san lấp thường rẻ hơn nhưng phải tính chuyện nền nhà, thoát nước.

Những giồng khác và chuyện các di chỉ ít được biết

Ngoài Giồng Cá Vồ và Giồng Am, tài liệu khảo cổ về Cần Giờ có nhắc tới một số điểm khác trên các giồng trong vùng, như Giồng Phệt, nơi cũng tìm thấy dấu vết thời tiền sử. Tuy nhiên, mức độ khai quật và công bố của các điểm này ít hơn nhiều, thông tin phổ thông về chúng khá tản mát.

Khi đọc về các di chỉ ít được biết, người đọc nên phân biệt ba loại thông tin: có báo cáo khai quật được công bố; có ghi nhận phát hiện nhưng chưa khai quật bài bản; và lời kể dân gian về "gò có đồ cổ". Ba loại này khác nhau về độ tin cậy. Một bài viết nói "ở đây có di chỉ ba nghìn năm" mà không dẫn được ai khai quật, khi nào, thì nên xem là thông tin chưa kiểm chứng.

Cũng vì nhiều giồng chưa được khảo sát kỹ, vùng Cần Giờ vẫn có thể còn những phát hiện mới. Đây là một lý do để cẩn thận khi đào đắp lớn trên các giồng cát.

Một cách thực tế để người dân góp phần là ghi lại: khi đào ao, đào móng, làm vườn trên giồng mà gặp lớp vỏ sò dày bất thường, mảnh gốm thô, hạt đá có lỗ xâu, hãy chụp ảnh, ghi vị trí và độ sâu, rồi báo chính quyền xã. Những ghi nhận đơn giản ấy, gom lại qua nhiều năm, chính là tấm bản đồ sơ bộ mà các đoàn khảo sát cần để biết nên bắt đầu từ đâu, thay vì phải dò từ con số không trên hàng chục giồng cát.

So sánh nhanh hai di chỉ tiêu biểu

Bảng dưới đây chỉ tóm tắt những điểm đã được giới thiệu rộng rãi; chi tiết chuyên môn cần tra các báo cáo khảo cổ.

Đặt hai di chỉ cạnh nhau cho một bức tranh đầy đủ hơn: một cộng đồng vừa sống, vừa chôn cất trên các giồng cát, khai thác rừng và biển, và trao đổi đồ quý với những vùng rất xa.

Đọc cảnh quan như một trang sử

Người đi đường Rừng Sác lần đầu thường chỉ thấy rừng. Người hiểu địa hình sẽ thấy thêm: chỗ nào đất nhô cao có vườn dừa là giồng; chỗ nào rừng thưa, đất trắng là vùng làm muối hoặc đầm cũ; chỗ nào nhà san sát là lõi làng lâu đời. Mỗi dấu hiệu là một lớp lịch sử.

Với người làm hướng dẫn tham quan, kể cho khách về giồng là cách hay để nối các điểm: từ di chỉ cổ sang làng hiện tại, từ chuyện người xưa đào giếng trên cát sang chuyện nước ngọt ở Cần Giờ hôm nay. Câu chuyện có sức thuyết phục vì nó đúng với những gì khách thấy tận mắt, không cần thêm thắt.

Với người sống lâu năm, cảnh quan còn là lịch nước. Mùa triều cường, nước dâng tới đâu trên chân giồng, chỗ nào rạch cạn khi nước ròng, chỗ nào có thể lội qua bãi để bắt ốc: những hiểu biết ấy được truyền miệng trong gia đình, và chính chúng cho thấy con người ở đây vẫn đang sống theo nhịp của địa hình như tổ tiên xa xưa.

Biển lùi, rừng tiến: cảnh quan Cần Giờ thay đổi qua hàng nghìn năm

Nếu nhìn theo thời gian dài, Cần Giờ là một vùng đất đang lớn lên. Hàng nghìn năm trước, các giồng như Giồng Cá Vồ, Giồng Am có thể nằm gần biển hơn bây giờ, có khi ngay sát bờ. Cư dân cổ ở đó nhìn ra một vùng nước rộng, chứ không phải một dải rừng đước dày như ngày nay. Phù sa của hệ thống sông Đồng Nai – Sài Gòn, cùng với rừng ngập mặn giữ bùn, đã đẩy đường bờ ra xa dần.

Quá trình ấy không đều. Có đoạn bờ bồi nhanh, có đoạn đứng yên, có đoạn bị biển lấn ngược lại, như những gì người Cần Giờ đang thấy ở một số khúc bờ biển hôm nay. Các giồng chính là dấu mốc của những lần đường bờ dừng lại, giống như vân gỗ ghi lại các năm của một thân cây.

Hiểu được chiều thay đổi ấy giúp đọc đúng di chỉ: một khu cư trú cổ nằm sâu trong rừng hiện tại không có nghĩa người xưa sống trong rừng rậm; rất có thể họ sống bên bờ biển, và rừng chỉ mọc lên quanh chỗ ở cũ sau khi họ đã rời đi. Đây là lý do các nhà khảo cổ luôn làm việc cùng các nhà địa chất, nghiên cứu trầm tích khi khảo sát những vùng như Cần Giờ.

Câu hỏi thường gặp

Giồng Am cách Giồng Cá Vồ bao xa?

Cả hai đều nằm trong vùng Long Hòa cũ, nay thuộc xã Cần Giờ, cách nhau không xa. Khoảng cách cụ thể và đường đi nên hỏi tại địa phương, vì không phải điểm nào cũng có lối vào và bảng chỉ dẫn cho khách tham quan.

Giồng khác cồn và cù lao thế nào?

Giồng là dải đất cát cao trên đất liền, hình thành từ gờ cát bờ biển cổ. Cồn và cù lao là đất nổi giữa sông hoặc biển, có nước bao quanh. Ở Cần Giờ có cả hai loại: các giồng ở Long Hòa, Cần Thạnh và cù lao là xã đảo Thạnh An.

Có thể tự đi tìm di chỉ trên các giồng không?

Không nên. Đào bới, nhặt hiện vật ở di chỉ là vi phạm quy định bảo vệ di sản và làm mất thông tin khoa học. Nếu quan tâm, hãy đến các điểm đã mở cho khách hoặc liên hệ cơ quan văn hoá để biết điểm nào được tham quan.

Vì sao người cổ ăn nhiều sò ốc như vậy?

Sò, ốc, nghêu sống dày ở bãi bùn và rạch quanh rừng ngập mặn, dễ bắt bằng tay, không cần thuyền hay lưới lớn. Đây là nguồn đạm ổn định quanh năm. Lớp vỏ dày ở các di chỉ cho thấy nguồn thức ăn này đã nuôi cư dân qua nhiều thế hệ.

Nhà ở trên giồng có ít bị ngập hơn không?

Thường là có, vì giồng cao hơn vùng xung quanh. Tuy vậy mức ngập còn tuỳ cao độ nền cụ thể, hệ thống thoát nước và các con triều cường mỗi năm. Người định mua hay xây nhà nên hỏi hàng xóm về mức nước những năm gần đây.