Rủi ro chính khi xuống bãi bồi và đi rừng ngập mặn ở Cần Giờ là nước triều lên nhanh hơn người ta tưởng, bùn mềm làm lún chân, vỏ hàu và vỏ sò sắc gây vết cắt dễ nhiễm trùng, muỗi dày đặc, và nắng gió làm mất nước mà không biết. Phần lớn tai nạn xảy ra với người lạ địa hình, đi xa khỏi khu có người, không để ý con nước.
Bài này không nhằm doạ để người ta không xuống bãi. Bãi bồi lúc nước ròng là một trong những cảnh đẹp nhất của Cần Giờ, và người dân ở đây sống với nó mỗi ngày. Mục đích là giúp người mới biết nhận ra tín hiệu nguy hiểm, chuẩn bị đúng đồ và biết làm gì khi có chuyện. Về sức khoẻ, bài chỉ nêu sơ cứu cơ bản; vết thương nặng hoặc có dấu hiệu bất thường cần đến cơ sở y tế.
Bãi bồi là gì và vì sao nó thay đổi từng giờ
Bãi bồi là vùng đất bùn, cát pha bùn ven biển và ven sông, lộ ra khi nước ròng và chìm dưới nước khi nước lớn. Ở Cần Giờ, thuỷ triều thuộc loại bán nhật triều không đều: phần lớn ngày có hai lần nước lớn, hai lần nước ròng, độ cao mỗi lần khác nhau. Biên độ chênh lệch giữa nước lớn và nước ròng khá lớn, nên bãi lộ ra rất rộng khi ròng sát và bị phủ kín khi lên.
Bề mặt bãi không phẳng như nhìn từ xa. Nó có những lạch nhỏ, rãnh trũng ngoằn ngoèo do nước rút để lại. Khi nước lên, nước đi vào theo các lạch này trước, lấp đầy chúng rồi mới tràn lên phần bãi cao. Người đứng trên một doi bãi cao, mải chụp ảnh hay bắt ốc, có thể không nhận ra phía sau lưng mình các lạch đã đầy nước, đường quay vào bờ đã bị cắt.
Bùn bãi bồi cũng không đều. Có chỗ cứng, có thể đi được; có chỗ mềm, lún tới đầu gối. Chỗ mềm thường là chỗ trũng, gần lạch, gần mép rừng hoặc nơi có nước đọng, nhưng không phải lúc nào cũng nhìn thấy trước.
Nước lên: tín hiệu và cách phản ứng
Xem lịch triều trước khi xuống bãi. Biết giờ nước ròng sát và giờ nước bắt đầu lên trong ngày. Khoảng thời gian an toàn để ra bãi là quanh giờ ròng sát, và nên vào bờ sớm trước khi nước bắt đầu lên.
Nhìn các lạch nhỏ. Khi thấy nước trong các lạch nhỏ trên bãi bắt đầu chảy ngược vào bờ, hoặc các vũng nước đứng yên bắt đầu đầy lên, đó là lúc quay vào. Đừng đợi tới khi nước chạm chân.
Đi theo đường người dân đi. Người cào nghêu, bắt ốc có đường quen, biết chỗ cứng chỗ mềm. Đi theo hướng họ đi, vào bờ khi họ vào bờ. Thấy người địa phương bắt đầu gom đồ đi vào là tín hiệu rõ ràng nhất.
Không đi ra xa một mình. Luôn có người đi cùng và có người ở trên bờ biết bạn ở đâu. Một người bị kẹt chân hay bị nước cắt đường mà không ai biết là tình huống nguy hiểm nhất.
Bị nước bao quanh thì đừng hoảng. Nếu nước đã lên nông quanh chỗ đứng, đi về phía bờ theo phần bãi cao nhất, tránh lạch sâu, tránh chỗ nước chảy xiết. Gọi người trên bờ hỗ trợ, gọi số khẩn cấp nếu cần. Không cố bơi qua lạch có dòng chảy mạnh.
Bị lún bùn: làm gì từng bước
Lún bùn ở bãi bồi hiếm khi sâu tới mức nguy hiểm tính mạng, nhưng nếu gặp lúc nước sắp lên thì rất nguy hiểm. Cách thoát ra:
- Dừng lại, không giãy giụa, không cố rút mạnh một chân — càng rút mạnh bùn càng hút chặt, có khi làm chân kia lún sâu hơn.
- Ngả người ra phía sau hoặc sang một bên để dàn trọng lượng cơ thể lên diện tích rộng hơn, giống như nằm trên mặt bùn.
- Lắc nhẹ chân qua lại để nước và không khí lọt vào quanh chân, làm lỏng lực hút của bùn, rồi rút từ từ.
- Nếu đi dép, chấp nhận bỏ dép lại; đừng cúi xuống moi dép trong khi chân kia đang lún.
- Khi đã rút được chân, bò hoặc trườn trên mặt bùn về phía chỗ cứng thay vì đứng dậy bước tiếp.
- Nếu không tự thoát được, gọi người giúp ngay, nhất là khi nước đang lên. Người giúp không nên lội tới sát mà nên đưa gậy, ván, dây từ chỗ cứng.
Cách phòng tốt nhất là tránh những chỗ trông nhẵn bóng, có nước đọng mỏng trên mặt, sát mép lạch và sát mép rừng — đó thường là bùn mềm nhất.
Vỏ hàu, vỏ sò và những vết cắt dễ coi thường
Hàu bám trên đá, kè, gốc cây, cọc gỗ, và vỏ hàu vỡ nằm lẫn khắp bãi. Cạnh vỏ hàu sắc như dao lam. Đi chân trần trên bãi, bám tay vào kè hay gốc đước có hàu bám là cách dễ nhất để có vết cắt. Vết cắt do vỏ hàu thường nông nhưng bẩn, dễ nhiễm trùng vì môi trường bùn và nước lợ chứa nhiều vi khuẩn.
Phòng: đi dép quai hậu hoặc giày lội nước đế dày, không đi chân trần; đeo găng nếu phải bám tay vào kè đá hay gốc cây; không cho trẻ chơi gần kè có hàu bám.
Xử lý khi bị cắt: rửa vết thương thật kỹ dưới nước sạch, nước uống đóng chai cũng được, lấy hết bùn cát và mảnh vỏ có thể còn sót, sát khuẩn, băng sạch. Theo dõi trong những ngày sau: nếu vết thương sưng đỏ lan rộng, đau tăng, chảy mủ, sốt, hoặc nếu bạn có bệnh nền như tiểu đường, suy giảm miễn dịch, bệnh gan, cần đi khám sớm. Bác sĩ sẽ đánh giá có cần tiêm phòng uốn ván hay dùng thuốc gì không; không tự mua thuốc uống.
Muỗi, nắng và những thứ nhỏ khác
Ngoài nước và bùn, một chuyến đi rừng, đi bãi ở Cần Giờ còn có những rủi ro nhỏ nhưng phổ biến:
- Muỗi. Rừng ngập mặn và vùng ven rạch có nhiều muỗi, nhất là chiều tối và sau mưa. Dùng thuốc chống muỗi bôi da theo hướng dẫn trên bao bì, mặc áo dài tay, quần dài sáng màu. Nếu có sốt, đau đầu, đau mỏi người trong những ngày sau chuyến đi, đi khám và kể với bác sĩ là vừa đi vùng rừng ven biển.
- Nắng và mất nước. Gió biển làm người ta không thấy nóng nhưng da vẫn cháy, người vẫn mất nước. Uống nước đều, không đợi khát; đội mũ rộng vành; nghỉ trong bóng mát. Chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ là dấu hiệu cần vào chỗ mát, uống nước, và đi khám nếu không đỡ.
- Côn trùng, sâu, kiến trên cây. Không vịn tay bừa vào cành cây ven lối đi; có những loài sâu, kiến cắn đau, gây ngứa.
- Động vật. Khỉ ở khu Lâm viên, cá sấu ở các khu nuôi, rắn trong rừng. Không chạm, không trêu, không thò tay vào hốc cây, bụi rậm.
- Trơn trượt. Cầu gỗ, kè đá, bậc thang ở rừng ẩm thường có rêu. Đi chậm, bám tay vịn, đi giày đế bám.
Mang theo một túi sơ cứu nhỏ: nước sát khuẩn, băng gạc, băng dán, thuốc chống muỗi, kem chống nắng, khăn sạch. Cơ sở y tế ở vùng Cần Giờ có, nhưng khoảng cách từ bãi xa tới đó không gần.
Trẻ em và người lớn tuổi ở bãi bồi
Trẻ em rất thích bãi bồi: bùn để nghịch, còng để đuổi, vũng nước để lội. Nhưng trẻ không đọc được tín hiệu nước lên và không biết đâu là chỗ bùn mềm. Quy tắc đơn giản: trẻ chỉ chơi ở mép bãi cứng gần bờ, luôn có người lớn đứng ngay cạnh, đi dép, và vào bờ khi người lớn bảo. Không để trẻ chơi ở lạch nước, kể cả lạch nông, vì lạch có thể sâu lên rất nhanh khi nước lên.
Người lớn tuổi dễ mất thăng bằng trên bùn, trên kè trơn, và dễ bị say nắng. Nếu đi cùng người lớn tuổi, chọn chỗ ngồi xem bãi từ bờ, có bóng mát, thay vì đi xuống bãi. Nếu họ muốn xuống, đi cùng, nắm tay, đi chậm và không đi xa.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường nên mang thuốc thường dùng và hỏi ý kiến bác sĩ trước những chuyến đi nhiều nắng, nhiều vận động như vậy. Một buổi lội bùn dưới nắng tốn sức hơn nhiều so với một buổi đi bộ trên phố.
Tôn trọng bãi bồi như tài sản và sinh kế
An toàn không chỉ là chuyện của mình. Phần lớn bãi bồi quanh Cần Giờ là nơi nuôi nghêu, sò, hàu của người dân, nhiều bãi được giao cho tổ hợp tác, hộ gia đình quản lý. Bước vào bãi nuôi, đào bới, nhặt nghêu sò về chơi là xâm phạm tài sản người khác, và có thể bị nhắc nhở hoặc xử lý.
Bãi bồi cũng là nơi kiếm ăn của chim nước, cua còng, cá thòi lòi — những sinh vật làm nên hệ sinh thái rừng ngập mặn. Đi đúng lối, không đào bới, không bắt con vật về chơi, không để lại rác, nhất là túi ni lông và chai nhựa dễ mắc vào rễ cây và bị nước cuốn đi xa.
Muốn trải nghiệm bắt ốc, cào nghêu, cách tốt nhất là đi theo hoạt động có người địa phương hướng dẫn, nếu có. Vừa an toàn, vừa đúng chỗ, vừa có người kể cho nghe về nghề — điều mà không tấm biển nào kể được.
Khi có tai nạn: báo ai, đi đâu
Ở một chuyến đi xa khu dân cư, thứ quan trọng nhất khi có tai nạn là thời gian. Trước khi xuống bãi hay vào rừng, ghi nhớ số điện thoại khẩn cấp quốc gia, biết mình đang ở khu nào để tả cho người khác, và biết nơi gần nhất có người — quầy bán vé, trạm cứu hộ, nhà dân, chốt bảo vệ rừng.
Người bị đuối nước, bị thương nặng, bất tỉnh, khó thở thì gọi cấp cứu ngay và nhờ người có kinh nghiệm sơ cứu tại chỗ, không tự chở đi bằng xe máy nếu tình trạng nặng. Các khu tham quan lớn thường có nhân viên được hướng dẫn xử lý ban đầu; báo họ đầu tiên.
Vùng Cần Giờ có trạm y tế ở các xã và bệnh viện của vùng ở khu trung tâm, còn những ca nặng thường được chuyển về các bệnh viện lớn trong thành phố. Vì vậy, với những vết thương nhỏ, xử lý sạch sẽ tại chỗ rồi đi khám ở cơ sở gần nhất; với tình huống nặng, gọi cấp cứu và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Đừng chần chừ chỉ vì ngại làm hỏng chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết giờ nước lên ở Cần Giờ?
Xem lịch thuỷ triều của trạm gần Cần Giờ trên các trang dự báo thuỷ triều hoặc ứng dụng thời tiết có mục thuỷ triều, và hỏi người địa phương. Ngoài lịch, quan sát các lạch nhỏ trên bãi: nước bắt đầu chảy vào bờ là lúc quay vào.
Bị lún bùn sâu có nguy hiểm không?
Bùn bãi bồi hiếm khi lún tới mức tự nó gây nguy hiểm, nhưng nếu bị kẹt khi nước đang lên thì rất nguy hiểm. Không giãy, ngả người dàn trọng lượng, lắc chân rút từ từ, gọi người giúp. Phòng tốt nhất là không đi ra chỗ bùn mềm và không đi một mình.
Bị vỏ hàu cắt chân phải làm gì?
Rửa thật kỹ bằng nước sạch, lấy hết bùn và mảnh vỏ, sát khuẩn, băng sạch. Theo dõi vài ngày: sưng đỏ lan rộng, đau tăng, chảy mủ hoặc sốt thì đi khám ngay. Người có bệnh nền như tiểu đường nên đi khám sớm hơn.
Có được tự nhặt nghêu, sò trên bãi không?
Phần lớn bãi quanh Cần Giờ là bãi nuôi có người quản lý, tự ý nhặt là lấy tài sản của người khác. Nếu muốn trải nghiệm, đi theo hoạt động có người địa phương hướng dẫn hoặc hỏi xin phép trực tiếp người quản lý bãi.
Đi rừng ngập mặn cần mặc gì?
Áo dài tay mỏng sáng màu, quần dài, mũ rộng vành, giày hoặc dép quai hậu đế bám. Mang thuốc chống muỗi, nước uống, túi chống nước cho điện thoại. Tránh mặc đồ tối màu vì hút nắng và dễ thu hút muỗi.