Khu di tích căn cứ Rừng Sác ở Cần Giờ là nơi tái hiện căn cứ của lực lượng đặc công Rừng Sác thời kháng chiến chống Mỹ: những căn chòi lá, hầm trú ẩn, công binh xưởng, lối đi trên cầu khỉ giữa rừng đước, cùng các mô hình tái hiện cảnh sinh hoạt và chiến đấu. Khu nằm trong vùng rừng phía nam, nhiều khách đi chung chuyến với Lâm viên Cần Giờ – Đảo Khỉ, có lúc bằng đường thuỷ theo các con rạch.
Bài này không kể lại lịch sử chiến đấu — phần đó thuộc mục lịch sử của trang. Ở đây là cách đi tới, nên xem theo thứ tự nào để hiểu được không gian, và những điều nên giữ khi đi trong một khu tưởng niệm. Cách vào, giờ mở cửa và phương tiện đưa đón có thể thay đổi, nên trước khi đi nên hỏi Lâm viên hoặc đơn vị quản lý khu di tích.
Hiểu không gian trước khi tới: vì sao căn cứ nằm giữa rừng ngập mặn
Rừng Sác là tên người Nam Bộ gọi vùng rừng ngập mặn ven biển, nơi đất bùn, nước lên xuống hai lần mỗi ngày và cây đước, cây mắm mọc dày. Với người lạ, đây là chỗ khó sống: không có đất khô để dựng nhà, nước ngọt hiếm, muỗi dày, đi lại phải theo con nước. Chính những điều đó lại khiến vùng này khó bị càn quét và thuận cho những đơn vị nhỏ, thạo đường sông.
Vùng rừng Cần Giờ nằm sát luồng sông Lòng Tàu, con đường thuỷ dẫn tàu vào cảng Sài Gòn. Hiểu vị trí này, bạn sẽ hiểu vì sao khu căn cứ được dựng như một chuỗi chòi trên cao, nối nhau bằng những cây cầu nhỏ, và vì sao mọi thứ đều phải tính theo thuỷ triều.
Khi đi trong khu, thử để ý ba chi tiết: cao độ của sàn chòi so với vạch nước trên gốc cây, cách bố trí lối đi để không phải lội bùn khi triều xuống, và khoảng cách giữa các căn chòi. Đó là kiến thức sống còn của người ở rừng, được tái hiện lại bằng vật liệu và cấu trúc.
Xem theo thứ tự nào để không bị rối
Khu di tích có nhiều hạng mục nhỏ rải trong rừng. Đi tuỳ hứng dễ thành xem từng mô hình rời rạc. Một thứ tự gợi ý:
- Bắt đầu ở khu giới thiệu hoặc nhà trưng bày nếu có, đọc phần tóm tắt về lực lượng đặc công Rừng Sác và bản đồ khu vực, để biết mình đang đứng ở đâu so với sông Lòng Tàu.
- Đi qua khu sinh hoạt: chòi ở, bếp, nơi chứa nước, chỗ hội họp. Chú ý cách người ta giải quyết những việc rất thường ngày như nấu ăn không để lộ khói, chứa nước ngọt giữa vùng nước mặn.
- Đi tiếp tới khu sản xuất vũ khí, công binh xưởng và các hầm. Đây là phần cho thấy sự thiếu thốn và cách xoay xở của một đơn vị bị bao vây trong rừng.
- Xem các mô hình tái hiện trận đánh, nếu khu có trưng bày. Mô hình chỉ là cách kể lại, không phải hiện vật gốc; nên đọc chú thích để phân biệt cái nào là phục dựng, cái nào là dấu tích thật.
- Kết thúc ở khu tưởng niệm, nếu có. Dành vài phút đứng yên ở đây trước khi rời đi.
Toàn bộ vòng xem thong thả mất khoảng một đến hai giờ. Đi với trẻ nhỏ thì rút ngắn, chọn vài điểm chính và giải thích theo cách đơn giản.
Đi tới bằng đường nào
Hỏi trước cách vào hiện hành. Nhiều năm qua, khách thường kết hợp khu di tích với Lâm viên Cần Giờ – Đảo Khỉ, có lúc đi bằng xuồng máy hoặc ca nô theo rạch. Phương án có thể thay đổi theo tổ chức của đơn vị quản lý, nên gọi hỏi hoặc hỏi ngay tại Lâm viên trước khi lên kế hoạch.
Đường thuỷ là một phần trải nghiệm. Nếu đi bằng xuồng, đừng coi đoạn đường chỉ là di chuyển. Ngồi trên xuồng len qua rạch giữa hai vách đước, bạn hiểu rõ hơn bất kỳ bản đồ nào vì sao người lính ở đây đi lại được mà khó bị phát hiện.
Mặc áo phao khi lên xuồng. Rạch hẹp nhưng nước sâu và chảy theo con nước. Áo phao phải mặc và cài đúng cách, không vắt lên vai. Không đứng dậy, không chồm ra ngoài khi xuồng đang chạy.
Đi đường bộ thì theo chỉ dẫn tại chỗ. Nếu khu có lối đường bộ, đi theo lối chính được chỉ dẫn, không tự đi lối mòn vào sâu trong rừng phòng hộ — vừa dễ lạc, vừa có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng.
Giữ ý tứ trong một khu tưởng niệm
Khu di tích không chỉ là nơi tham quan mà còn là nơi tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong vùng rừng này. Ăn mặc gọn gàng, nói nhỏ, không leo trèo lên mô hình, không ngồi lên hiện vật, không tạo dáng đùa cợt ở khu tưởng niệm. Những điều này nghe hiển nhiên nhưng vẫn thường bị quên khi đi theo nhóm đông.
Chụp ảnh được, nhưng nên hỏi trước nếu thấy biển nhắc hoặc khu vực trưng bày hiện vật nhạy cảm với ánh sáng. Không dùng đèn flash trong nhà trưng bày. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giải thích cho trẻ biết đây là nơi để nhớ về những người đã sống và chiến đấu ở đây, thay vì một khu trò chơi.
Rác mang vào thì mang ra. Rừng ngập mặn giữ rác rất lâu vì rễ cây chằng chịt và nước triều kéo rác vào sâu; một túi ni lông vứt trên cầu có thể mắc trong rễ đước nhiều năm.
Ghép khu di tích vào chuyến đi Cần Giờ
Vì khu di tích hay được kết hợp với Lâm viên – Đảo Khỉ, phương án gọn nhất là dành cả buổi sáng cho hai điểm này: vào Lâm viên sớm, đi tiếp sang khu di tích, rồi ra biển ăn trưa. Nếu chọn buổi chiều, nhớ tính giờ quay về phà; chuyến xuồng có thể kéo dài hơn dự tính khi phải chờ đủ khách hoặc chờ con nước.
Người quan tâm lịch sử có thể ghép thêm với di tích ở trung tâm xã Cần Giờ như Lăng Ông Thuỷ Tướng ở Cần Thạnh, hay tìm hiểu về các di chỉ khảo cổ như Giồng Cá Vồ trong vùng Long Hòa cũ. Mỗi nơi kể một lớp thời gian khác nhau của vùng đất: thời cư dân cổ, thời làng chài, thời chiến tranh, thời rừng được trồng lại.
Nếu có thời gian, sau khi xem khu di tích, hãy chạy chậm trên đường Rừng Sác và nhìn rừng hai bên. Phần lớn khu rừng bạn thấy hôm nay là rừng trồng lại và tái sinh sau chiến tranh, khi vùng này từng bị chất độc hoá học tàn phá nặng. Thấy được điều đó, chuyến thăm căn cứ sẽ có thêm một tầng nghĩa.
Đọc rừng trên đường tới khu di tích
Phần lớn khách tới khu di tích bằng cách chạy đường Rừng Sác rồi vào Lâm viên, có khi đi tiếp bằng xuồng. Trên quãng đó, rừng bạn nhìn thấy không đồng đều: có đoạn là những hàng đước thẳng tắp, cao ngang nhau, trồng thành lô; có đoạn cây mọc lộn xộn, nhiều tầng, xen bần, mắm, ô rô. Đoạn thẳng hàng là rừng trồng lại sau chiến tranh, đoạn lộn xộn thường là rừng tái sinh tự nhiên hoặc rừng ven sông bị nước bồi lở liên tục.
Trong chiến tranh, rừng Sác bị rải chất độc hoá học và bom đạn tàn phá nặng nề, nhiều vùng trơ trụi. Sau năm 1975, rừng được trồng lại trong nhiều năm, chủ yếu bằng cây đước, với sức lao động của thanh niên xung phong, người dân và các đơn vị lâm nghiệp. Khi đi qua những lô đước thẳng hàng, bạn đang nhìn thấy kết quả của công cuộc ấy.
Ở khu di tích, nhiều chòi được dựng dưới tán rừng già hơn, để tái hiện không gian rậm rạp thời đó. Hãy so cảm giác đứng dưới tán rừng dày với lúc đứng trên đường nhựa ngoài kia: nhiệt độ, độ ẩm, tiếng động khác hẳn nhau. Cái khác ấy chính là thứ đã che chở cho căn cứ.
Nếu đi bằng xuồng, để ý mực nước trên thân cây hai bên rạch: vệt bùn và hàu bám trên gốc đánh dấu mức nước lớn nhất thường ngày. Người sống trong rừng đọc những vệt ấy để biết giờ nào đi được, giờ nào phải chờ.
Chuẩn bị cho chuyến đi
Khu di tích nằm giữa rừng, xa khu dân cư. Một vài thứ nên mang theo hoặc tính trước:
- Nước uống và đồ ăn nhẹ, cất kín nếu vừa đi qua khu có khỉ. Trong rừng ít chỗ bán hàng, hoặc có nhưng không phải lúc nào cũng mở.
- Thuốc chống muỗi và áo dài tay mỏng. Dưới tán rừng ẩm muỗi rất dày, nhất là buổi chiều và mùa mưa.
- Giày dép có đế bám, không phải dép xỏ ngón. Cầu gỗ, cầu khỉ phục dựng và lối đi lát gạch có thể trơn rêu.
- Túi chống nước cho điện thoại và giấy tờ khi đi xuồng.
- Thời gian dư. Chuyến xuồng có thể phải chờ đủ khách hoặc chờ con nước; đừng xếp lịch sát giờ phà về.
- Một chút đọc trước. Đọc qua lịch sử vùng Rừng Sác ở mục lịch sử của trang trước khi đi giúp mỗi mô hình trong khu có ý nghĩa hơn rất nhiều.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên mang thuốc thường dùng, vì khu di tích cách cơ sở y tế khá xa. Trời nắng nóng và ẩm dưới rừng có thể làm người lớn tuổi mệt nhanh hơn dự tính.
Những câu hỏi nên mang theo khi xem
Một cách để chuyến thăm không trôi qua như xem triển lãm là tự đặt câu hỏi khi đi qua từng khu. Vài câu gợi ý, đặc biệt hữu ích khi đi với học sinh:
- Người ở đây lấy nước ngọt từ đâu giữa vùng nước mặn, và trữ nước bằng cách nào?
- Họ nấu ăn thế nào để khói không lộ lên trên tán rừng?
- Vì sao sàn chòi phải cao như vậy, và khi triều cường lên cao nhất thì nước tới đâu?
- Đi từ căn cứ ra tới sông Lòng Tàu mất bao lâu bằng xuồng, và người ta chọn giờ nào để đi?
- Muỗi, bệnh sốt rét, thiếu thuốc men ảnh hưởng thế nào tới đời sống của người lính ở rừng?
- Sau chiến tranh, những người từng sống ở đây đi đâu, và rừng được trồng lại ra sao?
Nhiều câu trong số này có lời đáp trong phần thuyết minh hoặc nhà trưng bày; những câu khác là chỗ để hỏi hướng dẫn viên hoặc tìm đọc thêm sau chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Khu di tích căn cứ Rừng Sác có gần Đảo Khỉ không?
Hai điểm đều nằm trong vùng rừng phía nam của Cần Giờ và nhiều năm nay thường được khách đi chung một chuyến, có lúc bằng đường thuỷ từ Lâm viên. Cách đi cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi tại Lâm viên hoặc đơn vị quản lý trước khi đi.
Tham quan khu di tích mất bao lâu?
Khoảng một đến hai giờ nếu đi thong thả và đọc chú thích, chưa tính thời gian di chuyển bằng xuồng. Đi với trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi có thể rút ngắn, chọn vài khu chính như khu sinh hoạt, công binh xưởng và khu tưởng niệm.
Các mô hình trong khu là hiện vật thật hay phục dựng?
Phần lớn chòi, hầm và mô hình người là phục dựng để tái hiện cảnh sinh hoạt, chiến đấu. Nếu khu có nhà trưng bày, ở đó có thể có hiện vật và tư liệu thật. Đọc chú thích tại chỗ để biết rõ từng hạng mục.
Có nên đưa trẻ nhỏ đến khu di tích không?
Có, nếu người lớn chuẩn bị cách giải thích phù hợp. Trẻ thường thích đi xuồng, xem chòi và cầu khỉ. Cần giữ trẻ khi đi trên cầu hẹp, mặc áo phao trên xuồng và dặn trẻ giữ yên lặng ở khu tưởng niệm.
Đi khu di tích cần mang theo gì?
Nước uống, thuốc chống muỗi, mũ, áo dài tay mỏng, giày dép đế bám vì lối đi có thể ẩm trơn. Cất điện thoại trong túi chống nước nếu đi xuồng. Nếu vừa từ Đảo Khỉ sang, kiểm lại đồ đạc vì khu đó hay có chuyện khỉ giật đồ.