Ở Cần Giờ, thuỷ triều lên xuống hai lần mỗi ngày là chuyện bình thường; điều người dân để ý là những đợt triều cường, thường mạnh nhất vào những tháng cuối năm dương lịch, quanh các ngày rằm và mùng một âm lịch. Khi đó nước sông dâng cao, tràn qua bờ ở những đoạn thấp, ngập đường làng và sân nhà nền thấp trong vài giờ rồi rút. Biết đọc con nước, chọn nhà đúng chỗ và chuẩn bị trước là đủ để sống thoải mái, không phải lo sợ.
Bài này nói về chuyện nhà ở và sinh hoạt khi có triều cường ở cả vùng Cần Giờ, tức bốn xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ và Thạnh An từ 7/2025. Chuyện đê bao, sạt lở bờ biển, biến đổi khí hậu ở tầm vĩ mô thuộc các bài về sông và biển; ở đây chỉ bàn cái nhà của bạn và ngày thường của bạn.
Hiểu con nước ở vùng cửa sông
Cần Giờ chịu chế độ bán nhật triều không đều của biển Đông: mỗi ngày thường có hai lần nước lên, hai lần nước xuống, một lần lớn một lần nhỏ. Mức nước thay đổi theo chu kỳ trăng: quanh rằm và mùng một nước lên cao nhất, gọi là con nước lớn; quanh mùng bảy, mùng tám và hăm hai, hăm ba âm lịch nước nhỏ, gọi là con nước kém.
Trong năm, những tháng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô thường có triều cường cao nhất. Khi đỉnh triều trùng với gió chướng thổi mạnh từ biển vào hoặc với mưa lớn, nước lên còn cao hơn và rút chậm hơn. Người lớn tuổi ở Cần Giờ nói "nước rằm tháng mười" như một mốc quen, dù năm nào cũng có chênh lệch.
Điều người mới cần nhớ: triều cường ở đây là nước lên theo giờ, có thể đoán trước, khác với ngập do mưa lớn ở nội thành. Đỉnh triều mỗi ngày đến muộn hơn hôm trước khoảng chừng một giờ, nên nếu hôm nay nước đỉnh vào chiều tối thì vài hôm sau sẽ lùi về đêm. Đài khí tượng thuỷ văn và chính quyền thường có thông báo trước các đợt triều cường lớn; theo dõi những thông báo này quan trọng hơn mọi kinh nghiệm truyền miệng.
Những nơi hay ngập và những nơi ít ngập
Không phải cả Cần Giờ đều ngập khi triều cường. Phần lớn khu dân cư đông đúc dọc trục đường chính đã được tôn nền, có bờ kè hoặc đê bao. Những nơi dễ bị nước tràn thường là đường làng sát mép rạch, đoạn đường trũng chưa được nâng cấp, nhà xây từ lâu có nền thấp hơn mặt đường mới, và khu đất trống chưa san lấp.
Một hiện tượng hay gặp: con đường được nâng cao sau nhiều lần sửa, còn căn nhà hai bên vẫn giữ nền cũ. Khi đó, nước từ đường chảy ngược vào sân, vào nhà, dù mức triều không quá cao. Đây là lý do người ta khuyên nhìn mối tương quan giữa nền nhà và mặt đường trước tiên, thay vì chỉ hỏi "khu này có ngập không".
Ven sông lớn và ven biển, nhà gần bờ còn chịu thêm sóng do gió và do tàu thuyền chạy qua. Ở phía Cần Thạnh, Long Hòa, một số đoạn bờ biển có hiện tượng sạt lở được nói nhiều trong những năm qua; người định thuê nhà sát bờ biển nên hỏi kỹ hàng xóm và chính quyền xã về tình trạng bờ ở đúng đoạn đó.
Chọn nhà thuê hoặc mua: kiểm gì về nước
Khi đi xem nhà ở Cần Giờ, nhất là nhà ven rạch hay gần bờ biển, có thể làm theo thứ tự sau:
- So nền nhà với mặt đường trước nhà. Nền thấp hơn mặt đường là dấu hiệu dễ bị nước tràn vào khi triều cường hoặc mưa lớn.
- Tìm vết nước cũ: vệt ố ngang chân tường, chân cửa gỗ mục, tủ kê cao bằng gạch, ổ điện được dời lên cao. Đây là những bằng chứng người ở trước để lại.
- Hỏi hàng xóm, không chỉ hỏi chủ nhà: đợt triều cường năm ngoái nước vào tới đâu, rút trong bao lâu.
- Nếu có thể, quay lại xem nhà vào một buổi có con nước lớn quanh rằm hoặc mùng một, nhất là những tháng cuối năm.
- Xem đường thoát nước quanh nhà: cống có van một chiều không, rãnh có bị lấp không. Nhiều nhà ngập vì nước theo cống thoát chảy ngược vào.
- Hỏi về lối đi khi ngập: nếu đoạn đường ra trục chính bị ngập vài giờ mỗi tối, bạn có chấp nhận được việc đi làm, đi học trễ hoặc sớm hơn không.
Không phải nhà ngập triều nào cũng nên tránh. Có những căn nhà sàn ven rạch rất dễ chịu, nước lên xuống dưới sàn là chuyện thường. Điều quan trọng là bạn biết trước để chọn lối sống phù hợp, không bị bất ngờ.
Nâng nền, kê đồ, đi dây điện: các cách người dân đã làm
Nhà xây lâu năm ở vùng sông nước thường phải nâng nền một vài lần trong đời nhà. Nâng nền là việc lớn: đổ đất cát, cán lại nền, nâng ngưỡng cửa, có khi phải nâng cả mái để giữ chiều cao trong nhà. Đây là việc cần thợ xây có kinh nghiệm với nền đất yếu ở vùng cửa sông, vì đổ thêm tải lên nền mềm dễ gây lún nứt tường. Nếu nhà có kết cấu cũ, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn xây dựng trước khi làm.
Với người thuê nhà, không thể nâng nền, có những cách nhỏ mà hiệu quả: kê tủ, giường, máy giặt lên bệ gạch hoặc chân cao; đặt thiết bị điện cách sàn một khoảng an toàn; dùng ổ cắm cao thay cho ổ sát chân tường; cất giấy tờ quan trọng trong túi chống nước ở chỗ cao.
Một số nhà làm thêm tấm chắn nước ở cửa, bằng ván hoặc tấm kim loại có ron, lắp vào khe khi có thông báo triều cường. Cách này giúp chặn nước cạn, nhưng không thay được việc nền nhà đủ cao. Nếu sân và nhà vẫn thường bị ngập, nên ưu tiên dời đồ và thiết bị điện lên cao hơn là cố chặn nước.
An toàn điện và sức khoẻ khi nước vào nhà
Cắt điện trước khi nước lên. Nếu nước có khả năng vào tới ổ điện, ngắt cầu dao tổng hoặc nhánh tầng dưới trước khi nước vào. Không chạm vào thiết bị điện khi chân đang đứng trong nước.
Kiểm tra lại sau khi nước rút. Ổ cắm, dây điện từng ngập nước có thể chập khi đóng điện lại. Nếu không chắc, nhờ thợ điện kiểm tra trước khi dùng.
Nước triều cuốn theo rác và bùn. Sau mỗi đợt ngập, rửa sạch nền nhà, sân, lau khô đồ dùng. Không để trẻ nhỏ chơi đùa trong nước ngập vì có thể có vật sắc, rác bẩn.
Chân tay ngâm nước lâu. Người phải lội nước thường xuyên dễ bị nấm kẽ chân, vết xước nhiễm trùng. Rửa chân bằng nước sạch, lau khô, và đi khám nếu vết thương sưng đỏ, đau tăng.
Người già và trẻ nhỏ. Đi lại trong sân trơn trượt sau triều là lúc hay té ngã. Rải cát, lau sạch rêu, lắp tay vịn ở bậc cửa giúp giảm tai nạn.
Đi lại và sinh hoạt trong những ngày triều lớn
Ngày triều cường, người Cần Giờ điều chỉnh giờ giấc theo nước. Ai phải đi làm xa thường đi sớm hơn hoặc chờ nước rút mới về. Xe máy chạy qua đoạn ngập dễ bị nước vào ống xả, chết máy; nước mặn còn làm rỉ sét phanh và sườn xe nhanh. Người địa phương có thói quen dắt xe qua đoạn ngập sâu, sau đó rửa xe bằng nước ngọt khi về nhà.
Các việc nhà cũng xếp theo con nước: phơi đồ, đi chợ, cho con đi học thêm vào giờ nước ròng. Nhà buôn bán cho hàng lên kệ cao trước giờ đỉnh triều. Ghe xuồng thì ngược lại, chờ nước lớn mới đi được vào các rạch nhỏ.
Với gia đình có con nhỏ, những ngày nước lên là lúc cần để mắt nhiều nhất. Rạch sau nhà vốn cạn có thể sâu tới ngực người lớn sau vài giờ. Dạy trẻ biết bơi, rào chắn mép nước quanh nhà, và luôn có người lớn trông chừng khi trẻ chơi ngoài sân trong giờ triều lên là những việc không nên bỏ qua.
Nhà sàn, nhà nền cao và lựa chọn khi xây mới
Ở những ấp ven rạch, nhà sàn chân cột cao vẫn là kiểu nhà hợp lý: nước lên xuống bên dưới, gió lùa mát, không lo nước vào nhà. Nhược điểm là cột gỗ, cột bê tông chân trong nước mặn cần được kiểm tra định kỳ, sàn gỗ cần bảo dưỡng, và nhà sàn khó mở rộng.
Nhà xây mới trong vùng nên tính cao độ nền dựa trên mức nước cao nhất từng biết ở khu đó, cộng thêm một khoảng dự phòng, vì xu hướng chung là mực nước triều ở vùng cửa sông có thể cao dần theo thời gian. Cao độ cụ thể nên tham khảo hướng dẫn xây dựng, quy hoạch của địa phương và ý kiến người có chuyên môn; khi xin phép xây dựng, chính quyền xã sẽ hướng dẫn những yêu cầu áp dụng cho khu đất của bạn.
Vật liệu cũng cần chọn cho môi trường gió mặn: thép, tôn, khung cửa kim loại nhanh rỉ hơn ở nội thành, nên ưu tiên loại có lớp bảo vệ tốt và sơn lại định kỳ. Nhiều người ở lâu chọn cửa nhôm, nhựa, gỗ đã xử lý thay cho sắt thường để giảm công bảo dưỡng.
Chuẩn bị cho gia đình trước mỗi mùa triều cường
Nhiều gia đình ở Cần Giờ có một danh sách việc làm quen tay vào đầu mùa triều cường cuối năm. Danh sách dưới đây có thể chép lại, sửa cho hợp căn nhà của bạn:
- Khơi thông rãnh, cống quanh nhà; kiểm tra van một chiều ở cống thoát nếu có.
- Dời ổ cắm thấp, thiết bị điện, máy bơm lên cao hơn mức nước từng vào nhà.
- Kê sẵn bệ gạch cho tủ, giường, máy giặt; dọn đồ để dưới gầm giường lên kệ.
- Cất giấy tờ tuỳ thân, sổ đỏ, sổ tiết kiệm, hồ sơ học tập của con vào túi chống nước, để ở chỗ cao và dễ lấy.
- Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, nước uống, ít đồ ăn khô cho vài ngày.
- Ghi lại lịch con nước lớn trong tháng, dán ở chỗ cả nhà cùng thấy.
- Thống nhất với hàng xóm cách báo nhau khi nước lên nhanh, nhất là nhà có người già sống một mình.
Với người thuê nhà, nên nhắn trước cho chủ nhà về những việc cần làm như sửa cống, dời ổ điện. Chủ nhà ở lâu năm thường biết rõ chỗ yếu của căn nhà và sẵn lòng chỉ cho bạn cách xử lý quen thuộc của họ.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở Cần Giờ thường vào tháng nào?
Những đợt triều cường cao nhất thường rơi vào các tháng cuối năm dương lịch, quanh các ngày rằm và mùng một âm lịch. Mức nước cụ thể mỗi năm khác nhau, nên theo dõi thông báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn và chính quyền xã để biết trước.
Nước triều cường ở Cần Giờ có rút nhanh không?
Thông thường nước lên theo giờ triều rồi rút trong vài giờ. Nếu đỉnh triều trùng mưa lớn hoặc gió chướng mạnh, nước có thể rút chậm hơn. Những chỗ trũng, cống nghẹt sẽ đọng nước lâu, cần khơi thông rãnh quanh nhà.
Thuê nhà ven sông ở Cần Giờ có nên không?
Có thể, nếu bạn biết trước mức nước ở đó và chấp nhận nhịp sống theo con nước. Hãy kiểm nền nhà so với mặt đường, tìm vết nước cũ, hỏi hàng xóm về đợt triều cường năm trước, và nếu được thì đến xem nhà vào ngày nước lớn.
Có cần nâng nền khi mua nhà cũ ở Cần Giờ không?
Tuỳ cao độ nền hiện tại so với mặt đường và mức nước cao nhất từng xảy ra ở khu đó. Nâng nền trên đất yếu có thể gây lún nứt nếu làm không đúng, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn xây dựng và chính quyền xã về yêu cầu xây dựng trước khi làm.
Xe máy chạy qua nước triều có sao không?
Nước mặn dễ vào ống xả gây chết máy và làm rỉ phanh, sườn xe nhanh. Nên tránh chạy qua đoạn ngập sâu, dắt xe nếu cần, và rửa xe bằng nước ngọt sau khi lội nước. Bảo dưỡng xe thường xuyên hơn so với khi ở nội thành.
Làm sao biết hôm nay nước lên lúc mấy giờ?
Có thể xem bảng thuỷ triều do cơ quan khí tượng thuỷ văn công bố, hỏi người địa phương, hoặc quan sát mép nước ở bến gần nhà. Nhớ rằng đỉnh triều mỗi ngày đến muộn hơn hôm trước một chút, và ngày rằm, mùng một nước thường lớn nhất.