Nghêu ở Cần Giờ được nuôi trên những bãi bồi bùn cát ven biển như vùng Cần Thạnh, Long Hòa cũ (nay là xã Cần Giờ) và quanh xã đảo Thạnh An: người nuôi thả giống trên bãi, để nghêu tự vùi trong lớp bùn cát, lọc thức ăn từ nước triều, rồi cào thu hoạch khi nghêu đạt cỡ. Phần lớn bãi nuôi được giao cho các tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc hộ gia đình quản lý, có ranh giới cắm cọc trên bãi.
Nghề nghêu cho nhiều người dân ven biển một nguồn thu đáng kể, nhưng nổi tiếng với rủi ro "nghêu chết hàng loạt" khi thời tiết bất thường. Bài này giải thích vì sao bãi bồi Cần Giờ hợp nuôi nghêu, nghề được tổ chức thế nào, một vụ nghêu diễn ra ra sao, các nguyên nhân thường được nêu khi nghêu chết, và những hướng giữ nghề. Bài không đưa sản lượng, giá hay thu nhập cụ thể.
Vì sao bãi bồi Cần Giờ hợp nuôi nghêu
Nghêu là loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ sống vùi trong nền đáy bùn cát ở vùng triều. Chúng thò hai ống siphon lên mặt nền để hút nước, lọc tảo và hạt hữu cơ làm thức ăn. Nghêu cần nền đáy có tỷ lệ cát – bùn vừa phải, không quá lỏng để không bị vùi lấp, không quá cứng để vùi được; cần nước lưu thông theo triều, độ mặn tương đối ổn định.
Bãi bồi ven biển Cần Giờ hình thành từ phù sa các sông lớn đổ ra biển, trải rộng khi triều rút. Nhiều đoạn bãi có nền cát pha bùn hợp với nghêu, được nước triều thay hai lần mỗi ngày, mang thức ăn tới. Đây là lý do nghề nghêu phát triển ở dải ven biển phía nam và quanh xã đảo.
Mật độ nghêu trên bãi cũng chịu ảnh hưởng của nguồn giống tự nhiên: có năm nghêu con tự sinh dày đặc trên bãi, có năm gần như không có. Người nuôi thường kết hợp giống tự nhiên với giống mua ngoài để chủ động hơn, nhưng giống mua từ vùng khác phải thích nghi với nền đáy và độ mặn của bãi mới, nên tỷ lệ sống không phải lúc nào cũng cao.
Cuối cùng là các loài cạnh tranh và săn mồi: ốc ăn thịt khoan vỏ nghêu, cua, cá ăn nghêu non, các loài hai mảnh vỏ khác tranh chỗ và thức ăn. Dọn bãi định kỳ, nhặt ốc hại là việc nhỏ nhưng ảnh hưởng đáng kể tới tỷ lệ nghêu sống tới ngày thu.
Tuy vậy, bãi bồi cũng thay đổi liên tục: chỗ bị bồi thêm bùn, chỗ bị sóng xói, chỗ bị ngọt hoá khi mưa lớn. Một bãi nuôi tốt năm nay có thể kém đi vài năm sau. Người nuôi nghêu phải theo dõi bãi như người làm ruộng theo dõi đất.
Bãi được giao cho ai và vì sao
Trước kia, nghêu trên bãi bồi là nguồn lợi tự nhiên ai cũng có thể ra cào. Khai thác tự do dẫn tới cạn kiệt, tranh chấp, nghêu bị cào cả khi còn nhỏ. Để giữ nguồn lợi, nhiều địa phương ven biển phía Nam, trong đó có Cần Giờ, chuyển sang giao bãi cho các tổ chức của người dân quản lý: tổ hợp tác, hợp tác xã, hoặc hộ gia đình, theo quy định về giao khu vực biển và mặt nước.
Khi bãi được giao, tổ chức nhận bãi chịu trách nhiệm thả giống, bảo vệ, khai thác theo kế hoạch, và chia lợi ích cho thành viên. Ranh giới bãi được cắm cọc, có người canh giữ, đặc biệt vào mùa nghêu lớn. Người ngoài không được tự ý vào cào.
Cách tổ chức này giúp nghề ổn định hơn, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về công bằng: ai được vào tổ, chia lợi ích thế nào, người nghèo không có vốn góp có được tham gia không. Mỗi tổ có quy chế riêng; muốn tìm hiểu, nên hỏi trực tiếp tổ chức quản lý bãi hoặc chính quyền xã.
Một vụ nghêu
Mỗi tổ có kế hoạch riêng, nhưng các bước lớn thường giống nhau:
- Chuẩn bị bãi. Dọn rác, vật cản, san phẳng chỗ trũng, cắm cọc ranh giới, làm chòi canh nếu cần.
- Thả giống. Mua nghêu giống từ nguồn tin cậy, thả vào lúc thời tiết mát, rải đều trên bãi khi nước vừa ròng để giống kịp vùi xuống nền.
- Chăm sóc và bảo vệ. Theo dõi mật độ, san thưa nếu quá dày, dọn rác và sinh vật hại như ốc ăn thịt, canh trộm.
- Theo dõi thời tiết và nước. Để ý nắng nóng kéo dài, mưa lớn, nước đổi màu, nghêu nổi lên mặt bãi — dấu hiệu nghêu yếu.
- Thu hoạch. Khi nghêu đạt cỡ thương phẩm, thường sau khoảng một năm tuỳ cỡ giống và điều kiện bãi, tổ chức thu hoạch theo đợt, cào lúc nước ròng, rửa, phân loại.
- Bán và chia. Bán cho thương lái, cơ sở chế biến; chia lợi ích theo quy chế tổ.
Nghề nghêu tuy ít dùng hoá chất nhưng cần nhiều công: cào, nhặt, gánh nghêu trên bãi bùn là việc nặng, làm theo giờ nước ròng, có khi lúc trời còn tối.
Nghêu chết hàng loạt: những nguyên nhân thường được nêu
Ở nhiều vùng nuôi nghêu Nam Bộ, đã nhiều lần xảy ra hiện tượng nghêu chết hàng loạt trên diện rộng. Các nguyên nhân được cơ quan chuyên môn và người nuôi nêu ra thường thuộc vài nhóm, có khi kết hợp với nhau.
Sốc nhiệt và nắng nóng: khi nước ròng sát vào giữa trưa những ngày nắng gắt, bãi phơi lâu, nền bùn nóng lên, nghêu ở tầng mặt bị sốc. Ngọt hoá: mưa lớn kéo dài, nước lũ về làm độ mặn tụt mạnh. Mật độ quá dày: nghêu thả hoặc tự sinh quá dày, thiếu thức ăn và oxy, dễ yếu. Biến động nền đáy: bùn bồi vùi lấp hoặc sóng xói mất nền. Chất lượng nước: tảo nở hoa, ô nhiễm từ nguồn thải.
Khi nghêu chết hàng loạt, việc xác định nguyên nhân cụ thể cần cơ quan chuyên môn lấy mẫu, phân tích. Người nuôi nên báo sớm và giữ mẫu theo hướng dẫn. Với các tổ nuôi, biện pháp phòng thường là: không thả quá dày, thu tỉa trước mùa nắng nóng cao điểm, theo dõi dự báo thời tiết, và chuẩn bị phương án thu hoạch sớm.
Nghêu, rừng và các dự án ven biển
Bãi nghêu không tách rời rừng ngập mặn và dòng sông. Rừng giữ đất, lọc nước, cung cấp chất hữu cơ cho sinh vật phù du; sông mang phù sa tạo bãi và thức ăn. Bất cứ thay đổi lớn nào ở thượng nguồn hay ven bờ — nạo vét luồng, lấn biển, xây kè, thay đổi dòng chảy — đều có thể ảnh hưởng tới bãi nghêu, tích cực hoặc tiêu cực.
Các dự án lớn ở vùng biển Cần Giờ đã công bố, như khu đô thị lấn biển, đặt ra câu hỏi về tương lai của một số bãi nuôi ven bờ. Phương án cụ thể cho người nuôi, nếu có ảnh hưởng, phải theo quy định về bồi thường, hỗ trợ và chuyển đổi nghề; người nuôi nên theo dõi thông tin chính thức từ chính quyền thay vì tin đồn.
Về lâu dài, giữ được bãi nghêu tốt cũng là một chỉ dấu sức khoẻ của vùng cửa sông: nghêu chỉ sống khoẻ khi nước, nền đáy và dòng chảy còn cân bằng.
Hướng đi của nghề nghêu
Nghêu là mặt hàng có thị trường ổn định trong nước và xuất khẩu. Ở một số vùng nuôi nghêu khác của Nam Bộ, tổ chức người nuôi đã theo đuổi các chứng nhận nuôi bền vững để vào thị trường khó tính, đổi lại phải tuân thủ quy định chặt về mật độ, khai thác, ghi chép. Đây là một hướng tham khảo cho nghề nghêu Cần Giờ.
Một hướng khác là gắn nghề nghêu với du lịch: cho khách tham gia cào nghêu có hướng dẫn trong một khu riêng, bán sản phẩm tại chỗ. Cách này tăng thu nhập cho tổ nuôi, đồng thời giúp khách hiểu và tôn trọng bãi nuôi thay vì tự ý vào nhặt.
Dù theo hướng nào, nền tảng vẫn là quản lý bãi tốt: đúng mật độ, đúng mùa khai thác, bảo vệ chống trộm, và theo dõi môi trường. Nghề nghêu Cần Giờ có thể bền nếu những người cầm cào tự giữ được bãi của mình.
Ai làm nghề nghêu: lao động trên bãi
Một bãi nghêu vào mùa thu hoạch cần rất nhiều người: cào nghêu, nhặt, sàng lọc, gánh hoặc kéo nghêu vào bờ, rửa, phân loại. Phần lớn là lao động địa phương, trong đó có nhiều phụ nữ và người lớn tuổi, làm theo công nhật hoặc theo sản lượng cho tổ quản lý bãi. Với nhiều gia đình ở vùng biển, tiền công cào nghêu là nguồn thu bổ sung quan trọng bên cạnh nghề chính.
Công việc nặng và phụ thuộc giờ nước. Khi nước ròng rơi vào sáng sớm hay chiều tối, người cào nghêu ra bãi theo giờ đó; khi nước ròng giữa trưa, họ làm dưới nắng. Lội bùn, cúi lưng nhiều giờ, ngâm tay chân trong nước mặn là những điều ảnh hưởng tới sức khoẻ lâu dài; người làm nghề nên có đồ bảo hộ như găng, ủng, mũ, áo dài tay.
Khi tổ chức bãi tốt, người lao động có việc ổn định theo mùa; khi bãi mất mùa vì nghêu chết, họ mất luôn nguồn công. Vì vậy, sức khoẻ của bãi nghêu không chỉ là chuyện của thành viên tổ mà là chuyện của cả những người làm thuê sống quanh bãi.
Nghêu đi đâu sau khi thu hoạch
Nghêu thương phẩm được bán cho thương lái, cơ sở chế biến và các chợ. Một phần đi chợ tươi trong thành phố và các tỉnh lân cận; một phần vào nhà máy chế biến làm nghêu luộc tách thịt, nghêu đông lạnh để tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Giá nghêu thay đổi theo cỡ, theo mùa và theo nguồn cung chung của các vùng nuôi lớn khác ở Nam Bộ.
Trước khi bán, nghêu thường được rửa sạch bùn và để trong nước sạch một thời gian cho nhả bớt cát. Với nghêu đi nhà máy chế biến và xuất khẩu, yêu cầu về nguồn gốc vùng nuôi, quan trắc môi trường và an toàn thực phẩm chặt hơn nhiều; các tổ nuôi muốn vào kênh này phải ghi chép và tuân thủ quy trình.
Khách du lịch mua nghêu ở chợ khu biển Cần Giờ là một kênh nhỏ nhưng giá tốt hơn cho người bán. Chọn nghêu còn sống — vỏ khép chặt hoặc khép lại khi gõ nhẹ — và giữ lạnh trên đường về.
Câu hỏi thường gặp
Nghêu Cần Giờ nuôi ở đâu?
Chủ yếu trên các bãi bồi ven biển vùng Cần Thạnh, Long Hòa cũ (nay là xã Cần Giờ) và quanh xã đảo Thạnh An. Vị trí bãi nuôi thay đổi theo điều kiện bồi xói và quy hoạch của địa phương.
Nghêu nuôi bao lâu thì thu hoạch?
Thường khoảng một năm, tuỳ cỡ giống thả, mật độ, chất lượng nền đáy và nguồn thức ăn tự nhiên của bãi. Nhiều tổ thu tỉa từng đợt thay vì thu hết một lần, để giảm mật độ và tránh rủi ro mùa nắng nóng.
Vì sao bãi nghêu không cho người ngoài vào cào?
Phần lớn bãi đã được giao cho tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc hộ gia đình quản lý, họ bỏ vốn thả giống và canh giữ. Tự ý vào cào là lấy tài sản của người khác. Khách muốn trải nghiệm nên hỏi tổ quản lý bãi.
Nghêu chết hàng loạt có ảnh hưởng tới người ăn không?
Nghêu chết thì không nên ăn hay thu gom để bán. Nghêu sống thu hoạch từ vùng nuôi bình thường vẫn là thực phẩm phổ biến; nên nấu chín kỹ và mua ở nơi rõ nguồn gốc. Có triệu chứng ngộ độc sau khi ăn hải sản thì đi khám.
Muốn tham gia tổ nuôi nghêu cần gì?
Mỗi tổ hợp tác, hợp tác xã có quy chế riêng về điều kiện thành viên, vốn góp, công lao động và chia lợi ích. Nên hỏi trực tiếp tổ quản lý bãi và chính quyền xã, đọc kỹ quy chế trước khi tham gia.