Muỗi là "đặc sản" đầu tiên mà người mới về Cần Giờ nhận ra, nhất là vào mùa mưa và lúc chạng vạng. Rừng ngập mặn, ao nuôi, vũng nước đọng sau triều đều là nơi muỗi sinh sản. Phòng muỗi bằng lưới cửa, mùng, dọn nước đọng quanh nhà và mặc đồ dài khi ra vườn là những việc làm hằng ngày của mọi gia đình ở đây. Bên cạnh muỗi là nắng gắt, gió mặn, nước nhiễm mặn, những yếu tố ảnh hưởng tới sức khoẻ mà người ở lâu đã quen cách xử lý.
Bài này nói về chuyện sức khoẻ thường ngày ở cả vùng Cần Giờ (bốn xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ, Thạnh An), viết cho người dân và người sắp chuyển về. Đây không phải lời khuyên y tế: khi có triệu chứng bệnh, hãy đến trạm y tế hoặc gặp bác sĩ.
Vì sao ở Cần Giờ muỗi nhiều
Rừng ngập mặn là hệ sinh thái nước lợ, nhiều vũng nước nông, gốc cây, hốc lá, rất hợp cho một số loài muỗi sinh sản. Quanh khu dân cư còn có ao nuôi tôm, ao cá, mương thoát nước, lu khạp, bồn chứa nước, chỗ trũng đọng nước sau triều và sau mưa. Gió biển giúp xua muỗi phần nào ở những nơi thoáng, nhưng trong xóm, trong vườn kín gió thì muỗi bám nhiều.
Muỗi hoạt động mạnh nhất vào lúc sáng sớm và chạng vạng chiều tối, đúng giờ người dân hay ra sân, ra ao, ngồi hiên. Mùa mưa, thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, là cao điểm. Mùa khô muỗi ít hơn nhưng không hết hẳn, vì nhà nào cũng trữ nước.
Ngoài cảm giác khó chịu, muỗi có thể truyền bệnh. Sốt xuất huyết là bệnh được ngành y tế thành phố cảnh báo hằng năm, do muỗi vằn đẻ trứng chủ yếu ở nước sạch đọng trong dụng cụ chứa nước quanh nhà. Nghĩa là thủ phạm hay nằm ngay trong sân nhà mình hơn là ngoài rừng.
Phòng muỗi trong nhà: những việc làm được ngay
Không có cách nào diệt sạch muỗi ở vùng ven rừng, nhưng có thể giảm đáng kể số muỗi quanh người bằng những việc đơn giản:
- Lắp lưới chắn muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào, lỗ thông gió; kiểm tra lưới rách và vá kịp.
- Ngủ mùng, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ và người già. Mùng tẩm hoá chất chống muỗi được ngành y tế khuyến khích ở một số nơi; dùng theo hướng dẫn.
- Đậy kín mọi lu, khạp, bồn chứa nước. Thay nước bình hoa, khay hứng nước tủ lạnh, chén nước kê chân tủ mỗi tuần.
- Lật úp hoặc dọn vỏ chai, lốp xe, chậu vỡ, gáo dừa quanh nhà vì chỉ cần một ít nước đọng là muỗi có thể đẻ trứng.
- Phát quang bụi rậm sát nhà, khơi thông mương rãnh để nước không đọng sau triều.
- Mặc áo dài tay, quần dài màu sáng khi ra vườn, ra ao lúc chạng vạng; dùng kem hoặc xịt chống muỗi bôi da theo hướng dẫn trên bao bì.
- Hợp tác với các đợt phun thuốc diệt muỗi, chiến dịch diệt lăng quăng do chính quyền và trạm y tế tổ chức.
Các loại nhang muỗi, vợt điện, máy bắt muỗi chỉ là hỗ trợ. Nhang muỗi đốt trong phòng kín có thể gây khó chịu đường thở, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp; nên dùng ở nơi thoáng và không để gần giường ngủ.
Khi nào cần đưa người nhà đi khám
Ở vùng có muỗi, sốt không nên coi thường. Nếu người nhà sốt cao đột ngột, đau đầu, đau nhức cơ, mệt lả, đặc biệt nếu kèm chảy máu chân răng, chảy máu cam, chấm xuất huyết dưới da, đau bụng, nôn nhiều, cần đưa đi khám ngay. Không tự ý dùng thuốc hạ sốt loại không được bác sĩ chỉ định, vì một số thuốc có thể làm tình trạng chảy máu nặng hơn trong sốt xuất huyết.
Trạm y tế xã là nơi gần nhất để khám ban đầu, làm xét nghiệm đơn giản hoặc được hướng dẫn chuyển tuyến. Với ca nặng, người bệnh sẽ được chuyển tới cơ sở y tế tuyến trên, có khi phải về các bệnh viện trong nội thành. Vì đường từ Cần Giờ vào thành phố phải qua phà, người nhà nên đi khám sớm, đừng chờ tới đêm khuya mới đi.
Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ có thai và người có bệnh nền cần được theo dõi kỹ hơn. Nếu bác sĩ cho về nhà theo dõi, hãy hỏi rõ dấu hiệu nào phải quay lại ngay, ghi ra giấy dán ở nơi dễ thấy.
Nắng, gió mặn và chuyện chăm sóc cơ thể
Nắng gắt ven biển. Ở bãi biển, ruộng muối, ao nuôi, nắng phản chiếu từ mặt nước và mặt muối rất gắt. Người làm ngoài trời quen đội nón lá rộng vành, đeo khăn che cổ, mặc áo dài tay và uống nước đều. Người mới về nên học thói quen này trước tiên.
Mất nước khi làm việc ngoài trời. Đổ mồ hôi nhiều dưới nắng, gió dễ làm cơ thể thiếu nước mà không nhận ra. Mang theo nước uống, nghỉ trong bóng râm vào giữa trưa. Choáng váng, buồn nôn, đau đầu khi làm ngoài nắng là dấu hiệu cần nghỉ ngay và đi khám nếu không đỡ.
Da và tóc với gió mặn. Gió muối làm da khô, tóc xơ, nhất là với người từ nội thành mới về. Tắm lại bằng nước ngọt sau khi ra biển, ra ruộng muối, dùng kem dưỡng đơn giản là đủ cho đa số người.
Mắt. Nắng chói, gió bụi muối có thể làm mắt đỏ, cộm. Đeo kính râm khi đi đường xuyên rừng hoặc làm ngoài trời. Nếu mắt đau, nhìn mờ, nên đi khám chuyên khoa mắt.
Vết thương do vỏ hàu, gai cá. Người nuôi hàu, bắt ốc, làm cá hay bị đứt tay, đâm chân. Rửa sạch vết thương ngay bằng nước sạch, sát khuẩn, và đi khám nếu sưng đỏ, đau tăng, có mủ hoặc sốt.
Ăn uống và an toàn thực phẩm ở vùng hải sản
Sống ở Cần Giờ, hải sản tươi là điều tuyệt vời nhưng cũng cần cẩn thận. Hàu, sò, nghêu ăn sống hoặc tái có nguy cơ nhiễm vi khuẩn, nhất là sau mưa lớn khi nước sông đục hoặc khi không rõ vùng nuôi. Người có bệnh gan, người suy giảm miễn dịch, phụ nữ có thai và trẻ nhỏ được ngành y tế khuyên nên ăn hải sản đã nấu chín kỹ.
Hải sản để lâu ngoài trời nắng nóng hỏng rất nhanh. Người buôn bán đã quen ướp đá ngay, nhưng khi bạn tự mua ở bến về, nên làm sạch và cất tủ lạnh sớm. Cá, mực có mùi lạ, thịt nhũn, mắt đục thì bỏ, không tiếc.
Một số người bị dị ứng với hải sản có vỏ, có thể xuất hiện ngứa, nổi mẩn, sưng môi, khó thở. Nếu có các dấu hiệu khó thở, sưng mặt, phải đến cơ sở y tế ngay. Người đã biết mình dị ứng nên hỏi bác sĩ về cách xử trí và mang theo thuốc được kê khi đi ăn tiệc ở vùng biển.
Trạm y tế, chủng ngừa và các chương trình cộng đồng
Mỗi xã ở Cần Giờ đều có trạm y tế, nơi người dân tiêm chủng cho trẻ theo chương trình tiêm chủng mở rộng, khám bệnh thông thường, quản lý một số bệnh mạn tính và nhận thông tin phòng dịch. Từ khi bỏ cấp huyện, tổ chức y tế cơ sở có thể đã thay đổi theo mô hình mới của thành phố; người dân nên hỏi trạm y tế nơi mình cư trú về cách đăng ký khám, tiêm chủng hiện hành.
Gia đình mới chuyển về nên mang theo sổ tiêm chủng của con, thẻ bảo hiểm y tế và hồ sơ bệnh cũ của người lớn tuổi. Đăng ký khám bảo hiểm y tế ban đầu ở cơ sở gần nhà giúp đỡ mất thời gian khi cần khám nhanh.
Các đợt chiến dịch diệt lăng quăng, phun thuốc, tuyên truyền phòng bệnh mùa mưa là dịp tốt để người mới biết hàng xóm, biết tổ y tế ấp. Ở vùng thưa dân như Cần Giờ, quan hệ với trạm y tế và cán bộ y tế ấp giúp bạn được hỗ trợ nhanh hơn rất nhiều khi có chuyện.
Chuẩn bị tủ thuốc gia đình hợp lý
Vì nhà ở Cần Giờ thường xa nhà thuốc lớn và bệnh viện tuyến trên, nhiều gia đình giữ sẵn một tủ thuốc nhỏ. Tủ thuốc gia đình hợp lý gồm dụng cụ sơ cứu như băng gạc, dung dịch sát khuẩn, nhiệt kế, cùng những thuốc thông thường mà bác sĩ hoặc dược sĩ đã hướng dẫn cho người trong nhà. Không nên tự trữ và dùng kháng sinh theo kinh nghiệm truyền miệng.
Người có bệnh mạn tính như cao huyết áp, tiểu đường cần có đủ thuốc cho khoảng thời gian an toàn, nhất là trước Tết, trước mùa mưa bão hoặc khi định ra đảo Thạnh An ở dài ngày. Hỏi bác sĩ điều trị về cách dự trữ và bảo quản thuốc ở nơi nóng ẩm.
Một tờ giấy ghi số điện thoại khẩn cấp, tên bệnh, thuốc đang dùng và nhóm máu của từng người dán ở tủ thuốc nghe có vẻ thừa, nhưng lại rất hữu ích khi người nhà phải đưa người bệnh đi cấp cứu trong lúc hoảng hốt.
Sức khoẻ tinh thần khi chuyển về vùng yên tĩnh
Ít ai nói về chuyện này, nhưng người chuyển từ nội thành về Cần Giờ, nhất là về các ấp xa hay ra đảo Thạnh An, có thể trải qua vài tuần thấy trống trải. Buổi tối yên ắng, bạn bè cũ ở xa, nhịp làm việc thay đổi, không còn những thói quen quen thuộc như cà phê với đồng nghiệp hay đi dạo trung tâm thương mại. Đây là phản ứng bình thường với một thay đổi lớn, không phải dấu hiệu bạn đã chọn sai.
Người thích nghi tốt thường tự tạo nhịp mới cho mình: đi bộ hay chạy xe đạp dọc đường ven rừng vào sáng sớm, học một nghề tay trái của địa phương như câu cá, trồng rau trong thùng, tham gia sinh hoạt đoàn thể, câu lạc bộ thể thao của xã, giữ lịch gọi điện đều đặn cho người thân. Gia đình có con nhỏ thì các buổi đưa con ra bãi biển, đi chợ cá sáng sớm dần thành thói quen chung cả nhà.
Nếu cảm giác buồn bã, mất ngủ, chán ăn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và quan hệ trong nhà, đừng xem nhẹ. Hãy nói chuyện với người thân và gặp bác sĩ để được tư vấn. Khoảng cách địa lý không nên là lý do để trì hoãn việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần; nhiều cơ sở y tế hiện có hình thức tư vấn từ xa, có thể hỏi trạm y tế để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Muỗi ở Cần Giờ có nhiều quanh năm không?
Muỗi có quanh năm nhưng nhiều nhất vào mùa mưa, thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, và vào lúc sáng sớm, chạng vạng. Mùa khô muỗi ít hơn nhưng vẫn có, vì nhà nào cũng trữ nước. Lưới cửa, ngủ mùng và dọn nước đọng là ba việc quan trọng nhất.
Rừng ngập mặn có phải nơi sinh ra muỗi sốt xuất huyết không?
Muỗi truyền sốt xuất huyết chủ yếu đẻ trứng trong nước sạch đọng ở dụng cụ chứa nước quanh nhà như lu, khạp, chậu, vỏ chai. Vì vậy dọn sạch nước đọng trong và quanh nhà có tác dụng phòng bệnh lớn hơn nhiều so với việc lo ngại về rừng.
Bị sốt ở Cần Giờ thì nên làm gì?
Theo dõi nhiệt độ, uống đủ nước và đến trạm y tế xã để được khám. Nếu sốt cao kèm chảy máu, đau bụng, nôn nhiều, mệt lả thì cần đi khám ngay. Không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng; hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc hạ sốt.
Ăn hàu sống ở Cần Giờ có an toàn không?
Hàu và các loại hải sản có vỏ ăn sống có nguy cơ nhiễm vi khuẩn, nhất là sau mưa lớn hoặc khi không rõ vùng nuôi. Người có bệnh gan, suy giảm miễn dịch, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ nên ăn chín. Người khoẻ mạnh vẫn nên chọn nơi bán có nguồn gốc rõ ràng.
Có nên dùng nhang muỗi trong phòng ngủ không?
Không nên đốt nhang muỗi trong phòng kín hoặc gần giường ngủ, nhất là phòng có trẻ nhỏ và người bệnh hô hấp. Ưu tiên lưới cửa và mùng. Nếu dùng sản phẩm xua muỗi, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì và để nơi thoáng gió.
Chuyển về Cần Giờ cần mang theo giấy tờ y tế gì?
Nên mang thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng của trẻ, hồ sơ bệnh và đơn thuốc gần nhất của người có bệnh mạn tính. Sau đó hỏi trạm y tế nơi cư trú về đăng ký khám ban đầu, tiêm chủng và các chương trình sức khoẻ cộng đồng đang áp dụng.