Một ngày ở làng chài Cần Giờ: ngư dân, người nuôi hàu và người cào nghêu

Ở các làng chài Cần Giờ, một ngày làm việc không bắt đầu theo giờ đồng hồ mà theo con nước: ngư dân đi đáy, đặt lú canh lúc nước lớn và nước ròng; người cào nghêu ra bãi khi nước ròng sâu làm lộ bãi bồi; người nuôi hàu ra bè, ra bãi cọc theo lúc nước xuống để chăm, tách, thu hoạch. Mỗi ngày lịch làm việc dịch đi một chút theo ngày âm lịch, nên người làng chài sống với một chiếc đồng hồ khác hẳn người thành phố.

Bài này đi qua một ngày điển hình của ba nhóm người quen thuộc ở vùng ven biển Cần Thạnh và Long Hòa (nay là xã Cần Giờ), cùng những người làm nghề tương tự ở Thạnh An. Mục đích là giúp bạn hiểu nhịp sống của họ — nếu bạn là khách, là người mới chuyển về, hay chỉ muốn biết con hàu, con nghêu trên bàn ăn đến từ đâu. Kỹ thuật và kinh tế từng nghề có bài riêng ở mục kinh tế.

Chiếc đồng hồ con nước

Vùng cửa sông Cần Giờ chịu chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên xuống hai lần, hai lần không bằng nhau, và giờ nước lớn, nước ròng lùi dần mỗi ngày. Quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, biên độ triều lớn (con nước rong), nước lên cao và rút sâu; giữa các kỳ ấy là con nước kém, chênh lệch ít.

Với người làm nghề, chuyện này quyết định tất cả. Con nước rong là lúc bãi bồi lộ rộng, cào nghêu, bắt ốc được nhiều; cũng là lúc nước lớn đẩy cá tôm vào đáy. Con nước kém thì bãi ít lộ, việc ngoài bãi chậm lại, người ta tranh thủ sửa lưới, sửa ghe, đi chợ, làm việc nhà.

Người làng chài lâu năm không cần xem bảng thuỷ triều. Họ nhìn trăng, nhìn ngày âm, nhìn màu nước và mép nước trên cọc là biết. Người trẻ thì kết hợp thêm bảng dự báo thuỷ triều trên điện thoại. Nhưng ai cũng đồng ý một điều: ở đây, hẹn nhau thì hẹn theo con nước, không hẹn theo giờ.

Một ngày của ngư dân đi đáy, đặt lú

Đáy là loại lưới hình túi lớn cắm cố định trên sông, hứng cá tôm theo dòng chảy; lú là bẫy lưới nhỏ đặt ven bờ, ven rạch. Một ngày tiêu biểu:

• Trước con nước: chuẩn bị ghe, kiểm tra máy, dầu, đá lạnh, thùng chứa. Nhiều người đi từ khi trời còn tối.
• Ra đáy: chạy ghe ra chỗ cắm đáy trên sông lớn, chờ đúng lúc nước đổi chiều để thu túi lưới.
• Thu hàng: kéo đáy, đổ cá tôm lên ghe, phân loại sơ bộ ngay trên ghe, ướp đá loại cần giữ tươi.
• Về bến: giao hàng cho vựa, cho mối quen, hoặc mang ra chợ. Thời điểm này quyết định chợ hải sản đông lúc nào.
• Sau chuyến: sửa lưới, rửa ghe, ngủ bù. Nếu ngày có hai con nước thuận thì có thể đi thêm chuyến nữa.

Đi đáy, đặt lú là nghề ven bờ, không ra khơi xa, nhưng vẫn có rủi ro: dòng chảy mạnh, đêm tối, mưa giông bất chợt. Áo phao, đèn và báo cho người nhà giờ về là thói quen của người cẩn thận.

Một ngày của người nuôi hàu

Hàu ở Cần Giờ được nuôi trên giá thể như cọc, vỉ, dây treo đặt ở vùng nước lợ ven sông và cửa sông, nhiều nhất ở vùng Long Hòa. Công việc của người nuôi hàu không ồn ào như đi đáy, nhưng đều đặn: kiểm tra giá thể, gỡ rác, gỡ con vật bám, dặm thêm giá thể, theo dõi hàu lớn.

Việc ra bãi cũng phụ thuộc con nước: lúc nước ròng là lúc dễ làm nhất vì giá thể lộ ra hoặc nước nông. Đến kỳ thu hoạch, cả nhà cùng ra, tách hàu khỏi giá thể, chở về bờ, rửa, phân loại theo cỡ. Những vết cắt ở tay từ vỏ hàu sắc là "dấu nghề" của người làm hàu.

Người nuôi hàu lo nhất là nước. Mưa lớn kéo dài, nước ngọt từ thượng nguồn đổ về nhiều, độ mặn giảm đột ngột có thể làm hàu chết hàng loạt. Ô nhiễm từ đâu đó trôi xuống cũng là nỗi sợ thường trực. Vì thế người làm hàu theo dõi tin thời tiết, tin xả lũ, tin về chất lượng nước gần như hằng ngày.

Một ngày của người cào nghêu

Cào nghêu là việc của bãi bồi. Khi con nước ròng sâu, những bãi cát bùn rộng ven biển Cần Giờ lộ ra, người ta đi ra với cào, giỏ, có khi cả xe đẩy. Nhiều bãi nghêu được tổ chức theo hình thức hợp tác, tổ đội, có phân khu, có quy định thời gian khai thác, chứ không phải ai muốn ra cào cũng được.

Công việc thường dồn vào vài giờ nước ròng, có khi rơi vào lúc tờ mờ sáng hoặc buổi trưa nắng. Người cào đi hàng ngang, kéo cào trên mặt bãi để thu nghêu, rồi gom về điểm tập kết. Khi nước bắt đầu lên, mọi người phải rút vào bờ đúng giờ; ở lại quá lâu trên bãi rộng là rất nguy hiểm vì nước lên nhanh hơn người ta tưởng.

Phụ nữ chiếm phần đông trong những người cào nghêu, ốc ở một số bãi. Họ quen nắng gió, quen đi chân trần trên bãi bùn, và thuộc từng lạch nước. Thu nhập từ nghêu phụ thuộc vào mùa, vào sản lượng bãi và giá thu mua, nên không ổn định.

Ba nghề, ba nhịp

So sánh nhanh ba nghề quen thuộc ở làng chài Cần Giờ theo góc nhìn đời sống:

Nhiều gia đình làm hai, ba nghề cùng lúc: chồng đi đáy, vợ cào nghêu, cả nhà cùng chăm bãi hàu. Cách chia việc này giúp giảm rủi ro khi một nghề gặp năm xấu.

Chợ, vựa và bữa cơm sau con nước

Khi ghe về, bãi tan, những gì thu được đi qua vựa, qua chợ. Vựa hải sản ở Cần Thạnh, Long Hòa là nơi gom hàng, phân loại, ướp đá, chuyển lên thành phố. Chợ Cần Thạnh và khu chợ Hàng Dương gần bãi biển là nơi người địa phương và khách mua lẻ. Nhịp chợ vì thế cũng theo con nước: có lúc rất đông, có lúc thưa hẳn.

Bữa cơm của gia đình làng chài thường dùng những thứ không bán được giá hay còn dư: cá nhỏ kho, tôm tép rang, canh chua, hàu, nghêu nấu cháo, nấu canh. Không có gì cầu kỳ, nhưng tươi theo đúng nghĩa đen.

Sau bữa cơm là giấc ngủ bù, sửa lưới, chuẩn bị cho con nước sau. Người ngoài nhìn vào có thể thấy làng chài nhàn nhã giữa trưa, nhưng đó là lúc người ta đang nghỉ giữa hai ca làm việc mà đồng hồ thành phố không đo được.

Khách đến làng chài nên biết gì

Bãi nghêu, bãi hàu, đáy trên sông đều có chủ hoặc thuộc tổ hợp tác. Dù trông như bãi trống, khách không tự ý xuống cào, nhặt. Nếu muốn trải nghiệm, hỏi các nơi có tổ chức chính thức hoặc đi cùng người địa phương được phép.

Không ra bãi bồi một mình khi không rành con nước; nước lên rất nhanh và bãi bùn có chỗ lún. Đi theo nhóm, hỏi giờ nước lên trước khi ra, quay vào sớm.

Hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm việc, nhất là những lúc gấp rút như kéo đáy, thu hàu. Mua hàng trực tiếp từ người làm nghề, trả giá vừa phải, là cách ủng hộ thiết thực nhất cho làng chài.

Cuối cùng, mang theo kiên nhẫn. Làng chài không vận hành theo lịch của khách: ghe có thể về muộn, bãi có thể đóng vì chưa tới kỳ khai thác, người làm nghề có thể bận không tiếp chuyện được. Chờ một chút, hỏi lại lúc khác, thường bạn sẽ được đón tiếp cởi mở hơn khi họ đã xong việc.

Đồ nghề và những hiểm nguy ít ai thấy

Ghe và máy. Ghe nhỏ, máy đuôi tôm hoặc máy trong, đi được vào rạch hẹp. Máy hỏng giữa sông lúc nước chảy mạnh là chuyện người làng chài nào cũng từng gặp; người cẩn thận luôn mang theo dụng cụ sửa và mái chèo dự phòng.

Lưới, đáy, lú. Lưới dễ rách vì rác, gỗ trôi, cây ngập mặn. Một bộ đáy cần nhiều công sửa chữa sau mỗi đợt nước lớn. Đây là phần việc chiếm nhiều thời gian không kém đi đánh bắt.

Cào, giỏ, xe đẩy. Đồ nghề của người cào nghêu, bắt ốc đơn giản nhưng phải hợp tay. Người làm lâu năm thường tự sửa, tự chế cào theo dáng người và kiểu bãi mình hay làm.

Dao, găng tay, ủng. Người làm hàu cần găng tay dày và ủng vì vỏ hàu rất sắc. Vết cắt ngâm nước bẩn dễ nhiễm trùng; vết thương sưng đỏ, đau tăng, sốt thì cần đi khám bác sĩ sớm.

Nắng, gió, lạnh đêm. Làm việc ngoài bãi nhiều giờ dưới nắng dễ mất nước, say nắng; đi đáy đêm thì lạnh và ẩm. Áo dài tay, nón, nước uống, áo mưa là đồ phải có trên ghe.

Người già và người trẻ trong làng chài hôm nay

Đi một vòng các bãi nghêu, bãi hàu ở Long Hòa, bạn sẽ thấy phần đông người làm là trung niên và lớn tuổi. Người trẻ có mặt nhưng ít hơn, thường vào lúc cao điểm thu hoạch hoặc cuối tuần về phụ nhà. Nhiều bạn trẻ chọn công việc trong nội thành, ở khu du lịch, ở công trình xây dựng thay vì ra bãi.

Người già trong làng chài không chỉ là lao động mà còn là kho kinh nghiệm: nhớ bãi nào năm nào trúng, năm nào mất, nhớ con nước của từng tháng, biết chỗ nào lạch sâu, chỗ nào bùn lún. Khi lớp người này ngừng làm, phần kiến thức không ghi chép đó cũng mất theo nếu không có ai học lại.

Một số gia đình tìm cách giữ nghề bằng cách đổi mới: nuôi hàu kết hợp đón khách tham quan, bán hải sản trực tiếp qua mạng cho khách thành phố, liên kết với tổ hợp tác để có đầu ra ổn định. Những hướng đi này giúp người trẻ thấy nghề của cha mẹ vẫn có tương lai, theo một cách khác.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người làng chài Cần Giờ hay đi làm từ rất sớm hoặc giữa trưa?

Vì công việc phụ thuộc giờ nước lớn, nước ròng chứ không theo giờ hành chính. Giờ thuỷ triều lùi dần mỗi ngày theo âm lịch, nên có ngày phải ra bãi từ tờ mờ sáng, có ngày lại vào buổi trưa hay chiều tối.

Con nước rong và con nước kém là gì?

Con nước rong là thời kỳ quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, biên độ triều lớn, nước lên cao rút sâu. Con nước kém là thời kỳ giữa hai kỳ ấy, chênh lệch nhỏ. Bãi bồi lộ rộng nhất vào con nước rong, thuận cho cào nghêu, bắt ốc.

Khách có được tự cào nghêu ở bãi biển Cần Giờ không?

Không nên. Nhiều bãi nghêu được giao cho tổ hợp tác hoặc hộ dân quản lý. Tự ý cào là xâm phạm tài sản của người khác. Nếu muốn trải nghiệm, hãy tìm các chương trình được tổ chức chính thức hoặc đi cùng người địa phương được phép.

Nuôi hàu ở Cần Giờ tập trung ở đâu?

Nuôi hàu tập trung nhiều ở vùng Long Hòa cũ, nay thuộc xã Cần Giờ, tại vùng nước lợ ven sông và cửa sông. Một số nơi khác trong vùng Cần Giờ cũ cũng nuôi hàu ở quy mô nhỏ hơn.

Ra bãi bồi Cần Giờ có nguy hiểm không?

Có thể nguy hiểm nếu không biết giờ nước lên, vì nước tràn vào bãi rộng rất nhanh và có chỗ bùn lún. Nên đi theo nhóm, hỏi người địa phương giờ thuỷ triều, mang dép bám tốt, và quay vào bờ sớm khi thấy nước bắt đầu lên.