Một năm của người Cần Giờ được đánh dấu bởi các dịp lễ theo âm lịch: Tết Nguyên đán và rằm tháng Giêng mở đầu năm; vía Bà vào tháng Ba âm lịch ở những nơi thờ Bà; lễ Nghinh Ông giữa tháng Tám ở lăng Ông Thủy Tướng (Cần Thạnh) là lễ lớn nhất của ngư dân; rằm tháng Bảy, lễ Kỳ yên ở các đình làng theo lệ riêng, và những dịp cúng đầu mùa của người làm nghề. Lịch lễ này đan vào lịch con nước, lịch mùa muối, lịch mùa đánh bắt.
Bài này đi qua các dịp lễ chính trong một năm ở vùng Cần Giờ cũ (nay là bốn xã Cần Giờ, Bình Khánh, An Thới Đông, Thạnh An), để người mới đến biết lúc nào làng đông vui, lúc nào nên tránh đi lại vì đông, và vì sao cùng một ngày lễ mà mỗi nơi lại làm khác nhau. Ngày cụ thể của từng lễ địa phương cần hỏi người tổ chức.
Tết Nguyên đán ở làng biển: nghỉ biển, sửa ghe, về quê
Tết ở Cần Giờ giống Tết Nam Bộ nói chung: dọn nhà, cúng ông Táo ngày 23 tháng Chạp, gói bánh tét, chưng mâm ngũ quả, cúng rước ông bà chiều 30. Khác biệt nằm ở nhịp nghề. Ngư dân thường cho ghe nghỉ vài ngày quanh Tết, sơn sửa ghe, cúng ghe; người nuôi hàu, nuôi nghêu canh thu hoạch trước Tết vì nhu cầu hải sản tăng.
Diêm dân thì khác: Tết rơi giữa mùa muối, nắng tốt, nên nhiều nhà chỉ nghỉ ngắn rồi ra đồng ngay. Câu "Tết của người làm muối là mấy ngày nắng đẹp" nghe như nói đùa nhưng rất thật.
Chợ Tết ở Cần Thạnh, Bình Khánh đông từ khoảng giữa tháng Chạp. Ngoài hàng Tết thông thường, chợ vùng biển có thêm khô cá, tôm khô, mực khô, hàu, nghêu bán làm quà cho người thân ở thành phố. Nhiều gia đình làm khô từ trước Tết cả tháng để kịp mùa này.
Những ngày Tết, đường Rừng Sác và bến phà đông hơn hẳn: người Cần Giờ đi làm xa về quê, khách thành phố xuống biển chơi. Nếu bạn sống ở Cần Giờ và cần lên nội thành trong những ngày này, nên đi sớm và chuẩn bị tinh thần chờ đợi.
Rằm tháng Giêng và đầu mùa
Rằm tháng Giêng là dịp lễ lớn đầu năm. Nhiều gia đình đi chùa, đi miếu, cúng ở nhà. Với người làm nghề, đầu năm còn có lệ cúng mở biển, cúng đầu mùa: ngư dân cúng trước chuyến đi đầu tiên của năm, người nuôi trồng cúng khi thả giống, người làm muối cúng khi bắt đầu trang ruộng.
Những lễ cúng đầu mùa này thường diễn ra trong phạm vi gia đình hoặc nhóm bạn nghề, không có quy mô như lễ làng. Lễ vật đơn giản: nhang, đèn, trái cây, gà luộc, xôi, rượu. Người ta cúng để mong một mùa yên ổn, cũng là dịp tụ họp, phân công việc cho cả mùa.
Khách ít khi thấy những lễ này, nhưng nếu ở lâu và quen biết, bạn có thể được mời. Đó là lúc thấy rõ nhất cách người Cần Giờ nối nghề nghiệp với niềm tin và với quan hệ cộng đồng.
Tháng Ba âm lịch: vía Bà
Ngày 23 tháng Ba âm lịch là ngày vía Bà Thiên Hậu theo lệ chung của các cộng đồng thờ Bà ở Nam Bộ, nhất là cộng đồng gốc Hoa và các làng buôn bán ven sông biển. Ở vùng Cần Giờ, những nơi thờ Bà thường có lễ vào dịp này, quy mô tuỳ từng cơ sở.
Bên cạnh Bà Thiên Hậu, một số nơi ở Nam Bộ còn có lễ vía các vị nữ thần khác vào các thời điểm khác nhau trong năm. Ở Cần Giờ, muốn biết nơi nào có lễ, vào ngày nào, cách nhanh nhất là hỏi người dân trong khu chợ Cần Thạnh hoặc người giữ miếu.
Với người mới đến, các lễ vía Bà là dịp để thấy thêm một lớp văn hoá khác ở vùng ven biển: văn hoá của người buôn bán, của những gia đình có gốc từ nơi khác đến lập nghiệp, đan xen với văn hoá làng chài người Việt.
Lịch lễ trong năm ở Cần Giờ theo âm lịch
Bảng dưới gom các dịp lễ chính mà người dân vùng Cần Giờ cũ thường nhắc. Ngày lễ chung (Tết, rằm) cố định; ngày lễ của từng đình, miếu, lăng theo lệ riêng, có thể điều chỉnh từng năm.
| Thời điểm (âm lịch) | Dịp lễ | Ở đâu | Ghi chú cho người mới đến |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp – mùng 3 tháng Giêng | Đưa ông Táo, Tết Nguyên đán | Mọi gia đình | Đường Rừng Sác, phà đông; diêm dân vẫn ra đồng |
| Rằm tháng Giêng | Lễ đầu năm, cúng đầu mùa | Nhà, chùa, miếu, ghe | Lễ đầu mùa thường trong phạm vi gia đình, nhóm nghề |
| 23 tháng Ba | Vía Bà Thiên Hậu | Những nơi thờ Bà | Quy mô tuỳ nơi, hỏi người giữ miếu |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu lan, cúng cô hồn | Nhà, chùa, khu chợ | Nhiều nhà cúng trước cửa, trẻ con đi giành đồ cúng |
| 14–16 tháng Tám | Lễ hội Nghinh Ông | Lăng Ông Thủy Tướng, Cần Thạnh | Lễ lớn nhất năm, rất đông, nên đi sớm |
| Theo lệ từng đình | Lễ Kỳ yên | Các đình làng | Hỏi ban hội hương từng đình |
Lịch này chỉ là khung chung. Mỗi xóm, mỗi gia đình còn có giỗ tổ nghề, giỗ ông bà, đám cưới, đám tang — những dịp cũng quan trọng không kém trong đời sống cộng đồng.
Rằm tháng Bảy và Trung thu bên bờ biển
Rằm tháng Bảy ở Cần Giờ có không khí giống nhiều nơi Nam Bộ: các gia đình cúng ông bà, cúng cô hồn trước cửa, chùa có lễ Vu lan. Trẻ con trong xóm hào hứng đi "giựt cô hồn" theo tục chung, còn người lớn thì xem đó là dịp làm việc thiện, chia sẻ đồ ăn cho người khó khăn trong xóm. Ở khu chợ, các sạp buôn bán thường góp nhau cúng chung.
Một điều thú vị là lễ Nghinh Ông ở Cần Giờ rơi vào khoảng 14–16 tháng Tám âm lịch, trùng dịp Trung thu. Trẻ em vùng biển vì thế có một mùa Trung thu đặc biệt: vừa rước đèn, phá cỗ, vừa xem đoàn ghe nghinh Ông, xem hát bội ở lăng. Với nhiều người Cần Giờ lớn lên ở đây, ký ức tuổi thơ về Trung thu gắn liền với tiếng trống lăng Ông.
Cũng vì trùng thời điểm này mà dịp giữa tháng Tám là lúc Cần Giờ đông người nhất trong năm, không chỉ người địa phương mà cả khách thành phố. Lên kế hoạch đi lại, ăn ở từ sớm là điều cần thiết.
Lễ Kỳ yên và các giỗ tổ nghề
Lễ Kỳ yên ở các đình làng của vùng Cần Giờ không diễn ra cùng ngày. Mỗi đình theo lệ riêng, có đình làm đầu năm, có đình làm cuối năm, có đình theo ngày sắc phong. Lễ thường có phần tế, hát bội và bữa cỗ chung.
Ngoài lễ đình, các nghề cũng có ngày giỗ tổ hoặc ngày cúng riêng: thợ đóng ghe, thợ mộc, người buôn bán. Quy mô thường nhỏ, trong nội bộ nghề. Những dịp này là lúc bạn nghề ngồi lại với nhau, bàn chuyện mùa vụ, giá cả, chia sẻ kinh nghiệm.
Người mới chuyển về sống ở Cần Giờ nên chủ động hỏi xóm giềng về lịch lễ của đình làng nơi mình ở. Góp một phần nhỏ và có mặt trong ngày lễ là cách được làng coi là người trong cộng đồng, thay vì chỉ là người ở trọ.
Nếu chưa quen ai, có thể hỏi tổ trưởng tổ dân cư hoặc trưởng ấp; họ thường biết ngày lễ đình và người nào trong ban hội hương phụ trách việc đón bà con mới.
Lưu ý thực tế theo mùa lễ
Lịch lễ ảnh hưởng trực tiếp đến đi lại, chợ búa và công việc ở Cần Giờ. Một số điều nên biết:
- Dịp Tết, Nghinh Ông và các ngày nghỉ lễ dài: phà Bình Khánh và đường Rừng Sác đông; đi sớm hoặc tránh giờ cao điểm.
- Trước Tết và trước Nghinh Ông: giá hải sản ở chợ thường biến động vì nhu cầu tăng; mua sớm hoặc đặt trước với mối quen.
- Mùa lễ cũng là mùa nhiều khách: chỗ nghỉ ở khu vực Cần Thạnh, Long Hòa nhanh kín; đặt trước nếu định ở lại.
- Trong ngày lễ làng, một số đường nhỏ quanh đình, lăng có thể tạm hạn chế xe; làm theo hướng dẫn tại chỗ.
- Nếu làm việc với cơ quan, doanh nghiệp ở Cần Giờ: tránh hẹn vào những ngày lễ lớn của địa phương, nhiều người sẽ nghỉ hoặc bận việc làng.
Hiểu lịch lễ là hiểu nhịp của vùng đất. Ở Cần Giờ, nhịp đó vẫn chạy song song với nhịp của một thành phố lớn, và người sống ở đây học cách đi giữa hai nhịp ấy.
Cúng ghe và lễ của người đi sông biển
Với ngư dân, con ghe không chỉ là phương tiện mà như một thành viên trong nhà. Ghe mới hạ thuỷ có lễ cúng, ghe sửa xong có lễ cúng, đầu năm cúng ghe trước chuyến đi đầu tiên. Lễ vật thường đơn giản, đặt ngay trên mũi ghe hoặc ở bến; người chủ ghe khấn xin chuyến đi bình an.
Nhiều ghe ở Cần Giờ vẫn giữ bàn thờ nhỏ trên ghe, thắp hương vào những ngày rằm, mùng một hoặc trước khi ra cửa sông lớn. Một số ghe còn vẽ mắt ở mũi theo lối truyền thống của ghe biển miền Trung và Nam Bộ.
Những nghi lễ nhỏ này không có lịch chung cho cả vùng, mà theo lệ từng nhà, từng chủ ghe. Khách ở bến ghe vào sáng sớm đầu năm hoặc trước lễ Nghinh Ông có thể bắt gặp. Nên đứng xa, giữ im lặng và không chụp ảnh nếu chủ ghe không đồng ý.
Đám cưới, đám giỗ: lễ của từng nhà
Ngoài lễ chung của làng, đời sống người Cần Giờ còn đầy những lễ của từng nhà. Đám giỗ là dịp họ hàng, hàng xóm tụ về; mâm cỗ thường có nhiều món hải sản do chính gia đình đánh bắt, nuôi trồng. Người được mời đến dự không cần mang quà lớn, chỉ cần có mặt.
Đám cưới ở vùng ven biển thường được sắp vào mùa nhàn, tránh cao điểm mùa muối và mùa đánh bắt. Rạp dựng ngay trước nhà, bà con cả xóm phụ nấu, phụ dọn. Nhiều đám cưới có khách từ thành phố xuống, và đường về Cần Giờ cuối tuần mùa cưới cũng đông hơn.
Đám tang được cả xóm cùng lo. Ở làng chài, khi có người mất trên sông biển, nỗi đau là của cả cộng đồng, và những lễ tưởng niệm sau đó có khi được làm chung ở lăng hay ở bến. Với người mới đến, có mặt và góp một phần trong những lúc này là cách thể hiện mình là người trong xóm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ lớn nhất trong năm ở Cần Giờ là lễ gì?
Lễ hội Nghinh Ông ở lăng Ông Thủy Tướng, khu vực Cần Thạnh (nay thuộc xã Cần Giờ), diễn ra khoảng 14–16 tháng Tám âm lịch, là lễ lớn và đông người nhất trong năm của vùng Cần Giờ.
Tết ở Cần Giờ có gì khác so với nội thành TP Hồ Chí Minh?
Phong tục chung giống Tết Nam Bộ. Khác biệt nằm ở nhịp nghề: ngư dân nghỉ ghe, cúng ghe; người nuôi trồng thu hoạch trước Tết; diêm dân vẫn ra đồng vì đang giữa mùa muối. Đường về Cần Giờ dịp Tết cũng đông hơn ngày thường nhiều.
Lễ Kỳ yên ở các đình Cần Giờ có cùng ngày không?
Không. Mỗi đình có ngày lễ riêng theo lệ, có thể đầu năm, cuối năm hoặc theo ngày sắc phong. Muốn biết chính xác, cần hỏi ban hội hương hoặc người dân của chính đình đó, vì ngày có thể điều chỉnh theo từng năm.
Người mới chuyển về Cần Giờ nên tham gia lễ nào trước?
Nên bắt đầu với lễ đình nơi mình sinh sống và lễ Nghinh Ông nếu ở gần khu vực Cần Thạnh, Long Hòa. Có mặt, góp một phần nhỏ và giúp việc chung là cách nhanh nhất để làm quen cộng đồng.
Có nên đi Cần Giờ chơi vào dịp lễ Nghinh Ông không?
Nên nếu bạn muốn thấy đời sống văn hoá làng biển rõ nhất, nhưng cần chuẩn bị cho cảnh đông người, chờ phà, chỗ nghỉ kín. Nếu chỉ muốn đi biển, đi rừng yên tĩnh thì chọn ngày thường sẽ dễ chịu hơn.
Ngày lễ có ảnh hưởng tới làm thủ tục hành chính ở Cần Giờ không?
Các ngày lễ, Tết theo quy định nhà nước thì cơ quan nghỉ theo lịch chung. Lễ làng như Kỳ yên, Nghinh Ông không phải ngày nghỉ chính thức, nhưng có thể ảnh hưởng đi lại. Nên kiểm tra lịch làm việc của UBND xã trước khi đến.