Hát bả trạo (còn gọi chèo bả trạo) là lối diễn xướng dân gian của ngư dân ven biển từ miền Trung vào Nam Bộ, được trình diễn trong lễ thờ cá Ông. Một nhóm người cầm mái chèo giả, đứng hoặc ngồi thành hai hàng, vừa làm động tác chèo đồng loạt vừa hát theo lời xướng của người cầm trịch, diễn lại cảnh ghe đưa linh cữu cá Ông về lăng và cảnh đời sống trên biển. Ở Cần Giờ, bả trạo là một phần quen thuộc của lễ hội Nghinh Ông tại lăng Ông Thủy Tướng.
"Bả" là nắm, "trạo" là mái chèo — tên gọi đã nói lên hình thức. Với người xem lần đầu, bả trạo có thể trông như một tiết mục văn nghệ. Nhưng với ngư dân, đó là một nghi thức: những người hát đang đưa tiễn và tôn vinh vị thần của mình. Bài này giúp bạn hiểu và xem bả trạo cho đúng.
Bả trạo bắt nguồn từ đâu
Bả trạo gắn chặt với tục thờ cá Ông, nên cũng có mặt ở hầu hết các làng biển có lăng Ông dọc miền Trung và Nam Bộ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình thức này kết hợp giữa nghi lễ đưa tang và sinh hoạt lao động: mô phỏng con ghe chở linh cữu Ông, với những người chèo phải đồng lòng mới đưa ghe vượt sóng gió.
Khi các lớp ngư dân miền Trung vào Cần Giờ, họ mang theo lối hát này cùng với tục thờ. Qua thời gian, lời hát và giọng điệu có pha trộn thêm âm sắc Nam Bộ, nhưng cấu trúc cơ bản vẫn giữ: người cầm trịch xướng, đội chèo đáp, động tác chèo theo nhịp trống.
Bả trạo không có kịch bản thống nhất cho mọi nơi. Mỗi lăng, mỗi đội có bản lời riêng, truyền miệng hoặc chép tay. Vì vậy cùng tên gọi, bả trạo ở Cần Giờ có thể khác bả trạo ở Vũng Tàu hay các tỉnh miền Trung ở câu hát, trang phục, độ dài.
Điều này cũng có nghĩa là không có bản bả trạo nào là "chuẩn" để so đúng sai. Mỗi bản là tài sản của một cộng đồng cụ thể, và giá trị của nó nằm ở chỗ được chính cộng đồng ấy hát lên mỗi năm.
Đội hình và các vai trong một đội bả trạo
Tổng mũi (hay tổng lái, tổng thương). Người cầm trịch, thường là người có giọng tốt và thuộc nhiều lời. Đứng ở đầu hoặc giữa đội hình, xướng câu để đội đáp, điều khiển nhịp và chuyển cảnh.
Các trạo phu. Những người cầm mái chèo, thường là số chẵn chia hai hàng. Họ vừa chèo vừa hát đáp theo người cầm trịch. Động tác chèo phải đều, mạnh, thể hiện sức lực và sự đồng lòng của bạn ghe.
Người giữ lái và các vai phụ. Một số đội có người đóng vai giữ lái, người coi mũi, người tát nước, diễn những tình huống trên ghe như gặp sóng, gặp gió ngược.
Đội nhạc. Trống là nhạc cụ chính giữ nhịp; một số nơi có thêm chiêng, mõ. Tiếng trống quyết định nhịp chèo nhanh hay chậm theo từng đoạn.
Trang phục và đạo cụ. Thường là áo màu đồng bộ, khăn quấn đầu, mái chèo nhỏ bằng gỗ sơn màu. Ở nhiều nơi có một con ghe tượng trưng đặt giữa đội hình hoặc chỉ là khoảng trống tưởng tượng. Dù có hay không có ghe thật, cả đội đều diễn như đang ngồi trên một chiếc ghe, nên vị trí đứng của từng người được giữ rất chặt.
Người phụ việc. Ngoài những người diễn còn có người lo trang phục, mái chèo, nước uống, sắp xếp chỗ diễn. Đây thường là người nhà của trạo phu hoặc thanh niên trong xóm, và cũng là nơi những người trẻ bắt đầu làm quen với đội trước khi được chọn vào hàng chèo.
Nội dung lời hát: tiễn đưa, ca ngợi và kể nghề
Lời bả trạo thường đi theo một mạch. Phần đầu là lời chào, xin phép thần linh và ban quý tế cho đội trình diễn. Phần chính kể chuyện đưa linh cữu Ông về lăng: ghe ra khơi, gặp sóng gió, các trạo phu đồng lòng vượt qua. Xen vào đó là những câu ca ngợi công đức của Ông, mong Ông phù hộ cho bà con đi biển bình an, được mùa.
Một phần đáng chú ý là những câu kể về đời sống nghề biển: kéo lưới, coi trời, coi nước, nhớ nhà khi đi xa. Đây là chỗ lời bả trạo trở nên gần gũi, giống những câu hò lao động. Với người làng biển nghe, đó là chuyện của chính họ.
Ngôn ngữ trong bả trạo có cả những câu Hán Việt trang trọng lẫn những câu nói thường của ngư dân. Người xem ngoài làng có thể không nghe rõ hết, nhưng nhịp xướng — đáp và động tác chèo đều tay đủ để cảm được không khí của một con ghe đang vượt sóng.
Bả trạo trong lễ Nghinh Ông ở Cần Giờ
Trong lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ, bả trạo thường được trình diễn sau phần rước Ông về lăng, trong không gian sân lăng hoặc khu vực đã chuẩn bị gần đó. Có năm đội bả trạo còn đi theo đoàn rước, diễn ở những điểm dừng. Lịch cụ thể từng năm do ban tổ chức sắp xếp.
Phần trình diễn có thể kéo dài khá lâu, vì đây là nghi thức chứ không phải tiết mục ngắn cho khách xem. Người làng biển thường ngồi xem từ đầu tới cuối, có người nhẩm theo lời. Nếu bạn chỉ có vài phút, hãy cố xem phần giữa, khi nhịp chèo dồn dập nhất, tiếng trống và tiếng hô đáp hoà vào nhau.
Bên cạnh bả trạo, lễ Nghinh Ông thường có hát bội — loại hình sân khấu truyền thống Nam Bộ diễn các tuồng tích cũ vào ban đêm. Hai loại hình này khác nhau: hát bội là sân khấu có tích truyện và nhân vật, còn bả trạo là nghi thức gắn trực tiếp với tục thờ cá Ông.
Xem bả trạo cho đúng và cho hay
Bả trạo là phần nghi lễ, nên người xem cũng có vai trò giữ không khí. Vài gợi ý:
- Hỏi ban tổ chức hoặc người dân giờ trình diễn trong ngày, đến trước để chọn chỗ đứng không chắn lối.
- Không bước vào khoảng sân giữa hai hàng trạo phu, kể cả khi họ nghỉ giữa chừng; đó là "con ghe".
- Chụp ảnh, quay phim từ bên ngoài đội hình, không dùng đèn flash, không đưa máy sát mặt người diễn.
- Nếu muốn ghi âm lời hát để tìm hiểu, nên xin phép người cầm trịch sau buổi diễn.
- Sau buổi diễn, có thể hỏi chuyện các trạo phu lớn tuổi về lời hát, cách tập; nhiều người rất sẵn lòng kể.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giải thích trước cho các em rằng đây là nghi lễ, không phải trò chơi, để các em không chạy vào đội hình hay bắt chước động tác chèo ngay cạnh người diễn.
Người xem tôn trọng nghi thức sẽ được đối xử như khách của làng, và thường được giải thích nhiều hơn những gì đứng ngoài nhìn thấy.
Truyền nghề bả trạo: chuyện còn người hát
Một đội bả trạo cần nhiều người thuộc lời, tập chèo đều nhau, và quan trọng nhất là một người cầm trịch giỏi. Người cầm trịch thường là người lớn tuổi, đã theo đội nhiều năm. Khi những người này già đi, việc tìm người kế tục là mối lo chung của nhiều làng biển, không riêng Cần Giờ.
Người trẻ Cần Giờ ngày nay ít đi biển, nhiều người đi học, đi làm xa. Thời gian tập dượt trước mỗi mùa lễ vì thế khó sắp xếp. Một số nơi đã chép lời bả trạo thành văn bản, tổ chức tập cho thanh niên, học sinh, và việc lễ hội Nghinh Ông được công nhận di sản cũng giúp có thêm sự quan tâm của các cơ quan văn hoá.
Dù vậy, bả trạo chỉ thực sự sống khi còn gắn với lăng, với lễ, với cộng đồng ngư dân. Một đội trình diễn trên sân khấu cho khách xem có thể giữ được hình thức, nhưng phần hồn nằm ở chỗ những người hát biết mình đang đưa tiễn ai và vì sao. Đó là điều làng biển Cần Giờ đang cố giữ.
Người ngoài có thể góp phần theo cách đơn giản: đến xem với thái độ trân trọng, ghi chép và chia sẻ đúng, không cắt ghép video thành trò cười. Sự quan tâm đúng mực của khách cũng là một động lực để các đội tiếp tục tập dượt mỗi năm.
Nhịp trống và cách hát: vì sao bả trạo nghe khác hò
Bả trạo gần với hò lao động ở chỗ có xướng có đáp, nhưng khác ở chỗ mọi thứ phải khớp với động tác chèo của cả đội. Tiếng trống đi trước, báo nhịp chậm khi ghe ra khỏi bến, dồn dập khi gặp sóng, rồi chậm lại khi ghe vào bờ. Người cầm trịch nghe trống mà lên câu, đội chèo nghe câu mà đáp và đưa mái chèo.
Giọng hát thường mộc, to, vang, không cần kỹ thuật thanh nhạc. Cái hay nằm ở sự đồng thanh của nhiều người và ở những tiếng hô ngắn giữa các câu như tiếng hò kéo lưới. Đứng gần một đội bả trạo đang vào đoạn cao trào, bạn sẽ thấy âm lượng và nhịp điệu ấy tạo ra cảm giác như đang ở trên một con ghe thật giữa sóng.
Người cầm trịch giỏi còn biết ứng biến: thêm câu chào khách, câu nhắc tên làng, tên lăng, câu cầu cho năm tới. Vì vậy nghe bả trạo ở nhiều mùa lễ khác nhau, bạn có thể thấy lời không lặp lại hoàn toàn. Đó là đặc tính chung của nghệ thuật truyền miệng: khung giữ nguyên, chi tiết thì sống theo từng lần diễn.
Bả trạo Cần Giờ đặt cạnh các vùng biển khác
Người đã từng xem bả trạo ở các tỉnh miền Trung sẽ thấy ở Cần Giờ những nét quen: hai hàng trạo phu, mái chèo sơn màu, người cầm trịch đứng đầu. Khác biệt thường nằm ở giọng hát mang âm sắc Nam Bộ hơn, ở độ dài phần trình diễn, và ở cách lồng bả trạo vào một lễ hội có rất đông khách thành phố.
So với một số vùng mà bả trạo còn diễn trong đám tang của người đi biển, ở Cần Giờ hình thức này chủ yếu gắn với lễ Nghinh Ông và các dịp lễ lớn của lăng. Do đó cơ hội xem bả trạo ở đây tập trung vào giữa tháng Tám âm lịch, ít khi gặp vào thời điểm khác trong năm.
Những so sánh này chỉ nên xem là gợi ý ban đầu. Muốn biết chính xác, cách đáng tin nhất là đối chiếu các công trình sưu tầm văn hoá dân gian đã xuất bản và hỏi trực tiếp những người trong đội bả trạo của từng nơi.
Câu hỏi thường gặp
Bả trạo và hát bội khác nhau thế nào?
Hát bội là sân khấu truyền thống có tích truyện, nhân vật, trang phục và hoá trang công phu, diễn nhiều đề tài. Bả trạo là nghi thức diễn xướng gắn với tục thờ cá Ông, mô phỏng ghe chèo đưa linh cữu Ông, chủ yếu là xướng đáp và động tác chèo đồng loạt.
Ở Cần Giờ xem bả trạo vào dịp nào?
Dịp dễ xem nhất là lễ hội Nghinh Ông tại lăng Ông Thủy Tướng ở khu vực Cần Thạnh, xã Cần Giờ, vào giữa tháng Tám âm lịch. Giờ diễn cụ thể từng năm do ban tổ chức sắp xếp nên cần hỏi trước tại lăng hoặc qua thông báo của địa phương.
Ai được tham gia đội bả trạo?
Thường là nam giới trong cộng đồng ngư dân, do ban quý tế hoặc người cầm trịch chọn và tập luyện. Một số nơi đã mở rộng cho thanh niên, học sinh tham gia để truyền nghề. Lệ cụ thể khác nhau tuỳ lăng.
Lời bả trạo có được ghi chép lại không?
Một số đội có bản chép tay lời hát, một số công trình nghiên cứu văn hoá dân gian đã sưu tầm và xuất bản lời bả trạo của nhiều địa phương. Phần lớn vẫn được truyền miệng và mỗi người cầm trịch có thể ứng biến thêm.
Khách có thể học hoặc tham gia hát bả trạo không?
Thông thường bả trạo là nghi thức của cộng đồng nên khách chỉ xem. Nếu bạn nghiên cứu hoặc muốn tìm hiểu sâu, có thể liên hệ ban quý tế lăng Ông trước mùa lễ để xin quan sát buổi tập, tuỳ sự đồng ý của họ.