Nghề cá ở Cần Giờ chủ yếu là đánh bắt ven bờ: ghe nhỏ đánh lưới ở cửa sông và vùng biển gần, đặt đáy trên các sông lớn để hứng cá tôm trôi theo dòng triều, đặt lú, lờ, câu trong các rạch giữa rừng ngập mặn. Vùng này không có đội tàu đánh bắt xa bờ lớn như một số tỉnh ven biển miền Trung; giá trị nghề nằm ở sự phong phú của nguồn lợi cửa sông.
Nguồn lợi đó đang chịu sức ép từ khai thác quá mức, ô nhiễm, giao thông thuỷ và thay đổi dòng chảy. Bài này giải thích các nghề đánh bắt chính, vì sao cửa sông Cần Giờ giàu cá tôm, nguồn lợi đang thay đổi ra sao, và những luật chơi mà người làm nghề lẫn người mua nên biết. Bài không đưa sản lượng hay thu nhập cụ thể; các quy định về nghề cấm, vùng cấm, mùa cấm cần kiểm văn bản hiện hành của cơ quan thuỷ sản.
Vì sao cửa sông Cần Giờ giàu cá tôm
Vùng cửa sông nơi các sông Soài Rạp, Lòng Tàu, Đồng Tranh, Thị Vải đổ ra biển là nơi nước ngọt gặp nước mặn, phù sa gặp sóng. Đây là môi trường giàu dinh dưỡng bậc nhất: phù sa mang khoáng chất, rừng ngập mặn hai bên bờ thả lá rụng xuống nước, vi sinh vật phân huỷ thành mùn hữu cơ, sinh vật phù du sinh sôi. Chuỗi thức ăn bắt đầu từ đó, nuôi tôm cá nhỏ, rồi tới cá lớn.
Rừng ngập mặn còn là nơi sinh sản và ương nuôi của nhiều loài: tôm, cua, cá con trú trong rễ đước, rễ mắm, lớn lên rồi ra sông, ra biển. Nhiều loài cá tôm mà ngư dân ngoài khơi đánh bắt từng trải qua giai đoạn nhỏ trong rừng ngập mặn ven bờ. Vì thế, giữ rừng không chỉ là chuyện môi trường mà là giữ "vựa giống" cho nghề cá.
Đặc điểm cửa sông cũng tạo ra mùa vụ riêng: mùa mưa nước ngọt nhiều, một số loài theo nước lợ vào sâu; mùa khô nước mặn lấn vào, loài khác lại xuất hiện. Người làm nghề lâu năm biết mùa nào loài nào, con nước nào nhiều cá, và chuyển nghề theo đó.
Các nghề đánh bắt chính
Nghề đáy. Đáy là lưới hình túi lớn, miệng mở rộng, cố định bằng cọc cắm xuống lòng sông, đặt ngược dòng triều. Khi nước chảy, cá tôm trôi theo dòng vào túi lưới. Người làm đáy ra thu lưới theo con nước, thường khi nước đứng hoặc đổi chiều. Nghề đáy hiệu quả ở sông lớn có dòng triều mạnh, nhưng chiếm mặt nước và có thể cản luồng tàu.
Lưới rê, lưới kéo nhỏ. Ghe nhỏ thả lưới rê ngang dòng hoặc ven bờ biển để cá mắc mang, hoặc kéo lưới nhỏ ở vùng nước nông. Đây là nghề linh hoạt, theo mùa cá.
Lú, lờ, đăng trong rạch. Lú là lưới dạng ống dài có nhiều ngăn, đặt dưới đáy rạch; tôm cá, cua chui vào không ra được. Lờ, đăng là các dụng cụ truyền thống bằng tre, lưới chặn lối đi của cá. Đây là nghề nhỏ của các hộ sống ven rạch, trong rừng.
Câu, bắt cua, bắt ốc. Câu cá ở cửa sông, bắt cua trong rừng lúc nước ròng, bắt ốc, cào sò trên bãi. Nghề nhỏ, thu nhập thêm, nhưng nhiều hộ sống được nhờ kết hợp nhiều nghề nhỏ như vậy.
Cào ven bờ. Cào trên bãi để bắt sò, nghêu tự nhiên, tôm. Một số kiểu cào bị hạn chế hoặc cấm ở vùng nhất định vì làm hỏng nền đáy và bắt cả con non; người làm nghề cần biết quy định vùng mình.
Nguồn lợi đang thay đổi
Người làm nghề lâu năm ở Cần Giờ thường kể cá tôm bây giờ ít hơn, nhỏ hơn so với hai ba chục năm trước. Các nghiên cứu về nguồn lợi ven bờ ở nhiều vùng cửa sông Việt Nam cũng ghi nhận xu hướng tương tự. Các nguyên nhân thường được nêu gồm: số người và số ngư cụ tăng, khai thác cả con non, dùng ngư cụ có mắt lưới quá nhỏ, khai thác huỷ diệt bằng xung điện, hoá chất ở một số nơi, ô nhiễm nước từ thượng nguồn, và sự thay đổi dòng chảy do nạo vét, xây dựng.
Giao thông thuỷ cũng là yếu tố riêng của Cần Giờ. Sông Lòng Tàu và Soài Rạp là luồng tàu biển vào các cảng của thành phố; tàu lớn qua lại tạo sóng, khuấy bùn, làm thay đổi bờ sông. Ngư cụ cố định như đáy đặt sai chỗ trên luồng gây nguy cơ va chạm, nên việc sắp xếp, di dời đáy khỏi luồng hàng hải là chuyện được cơ quan chức năng nhiều lần nhắc tới.
Kết quả là thu nhập từ đánh bắt ven bờ bấp bênh hơn, nhiều hộ chuyển sang nuôi trồng, làm du lịch, hoặc đi làm công. Nghề vẫn còn, nhưng ít người trẻ theo.
Những luật chơi cần giữ
Các quy định cụ thể về thuỷ sản thay đổi theo thời kỳ; người làm nghề nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan thuỷ sản, chính quyền xã. Một số nguyên tắc chung:
- Không khai thác huỷ diệt: xung điện, chất nổ, hoá chất độc bị cấm vì giết cả con non, phá hoại nguồn lợi lâu dài và gây nguy hiểm cho người.
- Đúng ngư cụ, đúng mắt lưới: ngư cụ có mắt lưới quá nhỏ bắt cả cá tôm con, làm cạn nguồn giống.
- Tôn trọng vùng cấm, mùa cấm: những vùng và thời gian loài thuỷ sản sinh sản có thể bị hạn chế khai thác.
- Không đặt ngư cụ trên luồng tàu: vừa vi phạm quy định, vừa nguy hiểm cho chính người làm nghề.
- Không khai thác trái phép trong rừng phòng hộ: việc khai thác nguồn lợi trong rừng theo quy định của chủ rừng và hợp đồng giao khoán.
- Đăng ký phương tiện, giấy phép theo quy định hiện hành; ghe, xuồng phải có trang bị an toàn tối thiểu như áo phao.
Người mua cũng có phần: không mua cá tôm quá nhỏ, không mua những loài được bảo vệ, không khuyến khích hàng đánh bắt huỷ diệt. Khi thị trường không mua, động cơ khai thác sai sẽ giảm.
Từ ghe về chợ và về sân phơi
Cá tôm đánh bắt ven bờ ở Cần Giờ đi theo hai đường chính. Đường thứ nhất là bán tươi: ghe về bến buổi sáng, bán cho người buôn ngay tại bến, đi chợ trong vùng, chợ thành phố, nhà hàng. Vì gần nội thành, hải sản tươi Cần Giờ có lợi thế về thời gian.
Đường thứ hai là phơi khô. Những loài có sản lượng lớn theo mùa hoặc khó bán tươi được làm thành khô: cá khô, tôm khô, mực khô và đặc biệt là khô cá dứa, một sản vật quen thuộc với khách tới vùng biển này. Nghề phơi khô tạo thêm việc làm cho phụ nữ và người lớn tuổi, nâng giá trị sản phẩm và giúp giữ được hàng chờ giá.
Chất lượng khô phụ thuộc vào nguyên liệu tươi, nắng, cách ướp muối và vệ sinh nơi phơi. Những cơ sở làm khô bài bản đầu tư giàn phơi cao, lưới che ruồi, nơi đóng gói sạch; còn nhiều hộ vẫn phơi trên sân, trên mái. Chuyện chọn mua khô được viết ở mục ẩm thực của trang.
An toàn của người đi ghe
Đánh bắt ven bờ thường được xem là "nghề nhỏ", nhưng không ít rủi ro. Ghe nhỏ ra cửa sông và vùng biển gần dễ gặp sóng lớn khi gió chướng, giông chiều; luồng tàu lớn đi qua tạo sóng mạnh; làm việc ban đêm trên sông tầm nhìn kém. Tai nạn đường thuỷ, đuối nước là rủi ro thực tế của nghề.
Những thói quen an toàn cơ bản gồm: mặc áo phao khi làm việc trên ghe, nhất là ban đêm và khi trời xấu; có đèn hiệu khi đi đêm; theo dõi dự báo thời tiết trước khi ra cửa sông; không ra khơi một mình; tránh xa luồng tàu lớn; báo người nhà giờ đi giờ về.
Chính quyền và cơ quan thuỷ sản thường tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn an toàn cho ngư dân, đặc biệt trước mùa mưa bão và mùa gió chướng. Người mới vào nghề nên đi cùng người có kinh nghiệm trước khi tự ra sông.
Nghề cá ven bờ trong tương lai
Nghề cá ven bờ Cần Giờ khó trở lại thời nguồn lợi dồi dào như trước nếu không có quản lý tốt hơn. Những hướng đi thường được đề xuất gồm: đồng quản lý — giao quyền và trách nhiệm quản lý một vùng nước cho cộng đồng ngư dân địa phương cùng với chính quyền; tái tạo nguồn lợi bằng cách thả giống, bảo vệ bãi đẻ; chuyển đổi một phần ngư dân sang nghề nuôi trồng, du lịch.
Du lịch có thể là một cơ hội: khách thích đi ghe xem đánh lưới, thăm đáy, ăn hải sản ngay trên ghe. Nếu tổ chức tốt, một chuyến du lịch đem lại thu nhập cho ngư dân mà không cần khai thác thêm. Nhưng làm du lịch trên ghe cũng đòi hỏi điều kiện an toàn và giấy phép riêng, không thể tự phát.
Các dự án lớn đang được triển khai ở vùng biển Cần Giờ cũng sẽ thay đổi không gian đánh bắt: nơi có công trình, nơi có luồng tàu mới, nơi bị hạn chế đi lại. Ngư dân cần được thông tin và tham vấn sớm để chuẩn bị chuyển đổi.
Nhịp nghề theo mùa và theo con nước
Người đánh bắt ven bờ ở Cần Giờ hiếm khi làm một nghề quanh năm. Mùa khô, nước mặn lấn sâu vào sông, một số loài cá, tôm biển vào gần bờ, ghe lưới ra cửa sông nhiều hơn. Mùa mưa, nước ngọt từ thượng nguồn đổ về, có những loài theo nước lợ vào rạch, nghề lú, lờ trong rạch rừng sôi động hơn. Cuối năm gió chướng thổi mạnh, ghe nhỏ ít ra cửa biển, người ta chuyển sang làm trong sông, trong rạch hoặc sửa ngư cụ.
Trong một tháng, con nước cũng quyết định. Những ngày nước rong, quanh rằm và mùng một âm lịch, dòng triều mạnh, nghề đáy được mùa vì cá tôm trôi theo dòng nhiều. Những ngày nước kém, dòng chảy yếu, đáy ít cá, người ta làm việc khác. Trong một ngày, giờ thu đáy, giờ ra ghe, giờ đặt lú đều tính theo lúc nước đứng, nước đổi chiều.
Vì nhịp này, thu nhập của người đánh bắt dao động mạnh theo tuần, theo tháng. Một tháng có thể có vài ngày "trúng" đủ bù cho những ngày trắng tay. Người ngoài nhìn vào thấy nghề cá bấp bênh; người trong nghề quen tính thu nhập theo mùa, theo năm, không theo ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nghề đáy là gì?
Đáy là lưới hình túi lớn cố định bằng cọc trên sông, miệng lưới đón dòng triều để cá tôm trôi theo dòng vào túi. Người làm đáy thu lưới theo con nước. Nghề này phổ biến ở các sông lớn có dòng triều mạnh như vùng cửa sông Cần Giờ.
Vì sao cá tôm ở Cần Giờ ít hơn trước?
Các nguyên nhân thường được nêu gồm khai thác quá mức, bắt cả con non, khai thác huỷ diệt ở một số nơi, ô nhiễm nước từ thượng nguồn, giao thông thuỷ và thay đổi dòng chảy. Mức ảnh hưởng của từng yếu tố cần nghiên cứu chuyên môn đánh giá.
Ngư dân Cần Giờ có đi đánh bắt xa bờ không?
Vùng Cần Giờ chủ yếu là nghề đánh bắt ven bờ và cửa sông bằng ghe nhỏ, đáy, lưới, lú. Một số ít tàu có thể đi xa hơn, nhưng Cần Giờ không phải trung tâm nghề cá xa bờ như một số tỉnh ven biển miền Trung.
Mua hải sản thế nào để không tiếp tay khai thác sai?
Tránh mua cá tôm quá nhỏ, những loài được bảo vệ, và hàng có dấu hiệu đánh bắt bằng xung điện hay hoá chất. Mua ở nơi rõ nguồn gốc, hỏi người bán về cách đánh bắt. Thị trường không mua thì khai thác sai sẽ giảm.
Khách du lịch có thể đi ghe xem đánh bắt không?
Một số nơi có tổ chức hoạt động trải nghiệm trên ghe, tuỳ thời kỳ. Chỉ nên đi với đơn vị có giấy phép, ghe có áo phao và người lái có kinh nghiệm, tránh tự thuê ghe đánh cá chưa đủ điều kiện chở khách.