Rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2000, khu đầu tiên của Việt Nam. Khu dự trữ sinh quyển không phải là vùng cấm phát triển: theo mô hình của chương trình Con người và Sinh quyển, nó gồm vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt, vùng đệm cho các hoạt động tương thích, và vùng chuyển tiếp nơi con người sinh sống, sản xuất theo hướng bền vững.
Khi Cần Giờ trở thành nơi đặt những dự án lớn nhất của thành phố, câu hỏi đặt ra không phải là "bảo tồn hay phát triển" mà là "phát triển thế nào để không làm mất chính những giá trị khiến nơi này đặc biệt". Bài này giải thích khung khu dự trữ sinh quyển, các giá trị của rừng ngập mặn tính theo góc kinh tế, những rủi ro thường được giới chuyên môn nêu, và các công cụ để cân hai mục tiêu. Bài không đánh giá đúng sai của dự án cụ thể nào.
Khu dự trữ sinh quyển nghĩa là gì
Chương trình Con người và Sinh quyển của UNESCO xây dựng mạng lưới các khu dự trữ sinh quyển để thử nghiệm cách con người sống hài hoà với thiên nhiên. Mỗi khu có ba chức năng: bảo tồn đa dạng sinh học và cảnh quan; phát triển kinh tế – xã hội bền vững; và hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục, giám sát.
Để thực hiện ba chức năng, khu được chia ba vùng. Vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt, hạn chế tối đa hoạt động của con người. Vùng đệm bao quanh vùng lõi, cho phép các hoạt động tương thích như nghiên cứu, giáo dục, du lịch sinh thái, khai thác bền vững. Vùng chuyển tiếp là nơi dân cư sinh sống, sản xuất, nơi các mô hình phát triển bền vững được khuyến khích.
Danh hiệu không phải vĩnh viễn: các khu dự trữ sinh quyển được rà soát định kỳ. Nếu chức năng bảo tồn suy giảm nghiêm trọng, danh hiệu có thể bị xem xét lại. Vì vậy, mọi quyết định phát triển lớn ở Cần Giờ đều phải tính tới khung này.
Rừng ngập mặn đáng giá bao nhiêu nếu tính theo kinh tế
Tấm chắn thiên tai. Rừng ngập mặn làm giảm năng lượng sóng, giảm tác động của triều cường và bão tới vùng phía sau. Không có rừng, chi phí xây kè, đê để bảo vệ cùng một chiều dài bờ sẽ rất lớn.
Vựa giống thuỷ sản. Nhiều loài tôm, cá, cua có giai đoạn sống trong rừng ngập mặn. Mất rừng là mất một phần nguồn lợi cho nghề cá ven bờ và xa bờ.
Lọc nước. Rễ cây và trầm tích giữ lại một phần chất ô nhiễm, phù sa, chất dinh dưỡng dư thừa từ sông trước khi ra biển, bảo vệ chất lượng nước cho bãi nghêu, bè hàu.
Kho các-bon. Rừng ngập mặn lưu giữ lượng lớn các-bon trong đất bùn và sinh khối. Phá rừng giải phóng lượng các-bon này.
Du lịch và giáo dục. Rừng là nền tảng của toàn bộ ngành du lịch Cần Giờ và là lớp học ngoài trời cho học sinh, sinh viên thành phố.
Giá trị văn hoá, lịch sử. Rừng Sác gắn với lịch sử kháng chiến và đời sống làng chài, là phần ký ức của thành phố.
Những rủi ro thường được giới chuyên môn nêu
Khi bàn về các dự án lớn ở vùng rừng ngập mặn và cửa sông nói chung, giới chuyên môn thường nêu mấy nhóm rủi ro. Thay đổi thuỷ động lực: công trình lấn biển, nạo vét luồng, xây kè có thể làm thay đổi dòng chảy, hướng sóng và cách phù sa bồi lắng, dẫn tới xói lở ở chỗ này, bồi lấp ở chỗ khác. Rừng ngập mặn sống nhờ cân bằng bồi – xói; khi cân bằng thay đổi, rừng ven bờ có thể chết dần.
Chất lượng nước: giai đoạn thi công làm đục nước, giai đoạn vận hành có thể thêm nước thải đô thị và dầu mỡ từ tàu thuyền. Mất sinh cảnh: diện tích bãi bồi, vùng nước nông — nơi kiếm ăn của chim nước và nơi nuôi nghêu — có thể bị thu hẹp. Áp lực con người: dân số và lượt khách tăng kéo theo rác, tiếng ồn, nhu cầu đất ở.
Mức độ của từng rủi ro phụ thuộc vào thiết kế cụ thể, biện pháp giảm thiểu và chất lượng giám sát. Đây là lý do báo cáo đánh giá tác động môi trường, các mô hình mô phỏng dòng chảy và chương trình quan trắc độc lập là những tài liệu quan trọng nhất trong cuộc thảo luận.
Sạt lở bờ biển: bài toán đã có từ trước các dự án
Nhiều đoạn bờ biển Cần Giờ, đặc biệt ở vùng Long Hòa, Cần Thạnh cũ và quanh xã đảo Thạnh An, đã bị sạt lở từ nhiều năm trước khi các dự án lớn xuất hiện. Hàng dương ngã đổ, bờ lùi vào, có đoạn phải làm kè khẩn cấp. Nguyên nhân thường được nêu gồm thay đổi nguồn phù sa từ thượng nguồn, sóng gió mùa, nước biển dâng và tác động của con người như khai thác cát.
Điều này cho thấy bờ biển Cần Giờ vốn đã nhạy cảm và đang biến động. Mọi công trình mới ven biển phải tính tới bối cảnh này: vừa không làm sạt lở trầm trọng hơn ở các đoạn lân cận, vừa có thể là cơ hội để kết hợp giải pháp bảo vệ bờ, nếu được thiết kế đúng.
Giải pháp bảo vệ bờ thường được chia hai hướng: công trình cứng như kè, đê, mỏ hàn; và giải pháp dựa vào tự nhiên như trồng phục hồi rừng ngập mặn, tạo bãi bồi, hàng rào giảm sóng bằng vật liệu tự nhiên để rừng tái sinh. Nhiều nghiên cứu cho thấy kết hợp hai hướng thường bền hơn chỉ dựa vào công trình cứng.
Các công cụ để cân bảo tồn và phát triển
Không có công thức đơn giản, nhưng có những công cụ đã được dùng ở nhiều nơi để ra quyết định tốt hơn:
- Quy hoạch phân vùng rõ ràng: xác định ranh giới vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp trên bản đồ pháp lý, và giữ ranh giới đó trong mọi quy hoạch phát triển.
- Đánh giá tác động môi trường nghiêm túc và công khai: có mô phỏng dòng chảy, phù sa, có tham vấn chuyên gia độc lập và cộng đồng.
- Đánh giá tác động tích luỹ: không chỉ xem từng dự án riêng lẻ mà xem tổng tác động của nhiều dự án cùng lúc lên cùng một vùng cửa sông.
- Quan trắc dài hạn: đo đạc định kỳ chất lượng nước, diện tích rừng, đường bờ, đa dạng sinh học, công bố số liệu để phát hiện sớm biến động.
- Cơ chế bù đắp: nếu một phần sinh cảnh bị mất, phục hồi diện tích tương đương hoặc lớn hơn ở nơi khác, có giám sát.
- Chia sẻ lợi ích với cộng đồng: người giữ rừng, người nuôi, người đánh bắt được tham vấn và hưởng phần lợi ích từ phát triển.
Những công cụ này tốn thời gian và tiền bạc, nhưng chi phí sửa sai khi một hệ sinh thái đã suy thoái thường lớn hơn nhiều.
Cần Giờ trong bối cảnh biến đổi khí hậu
TP.HCM thường được nhắc tới trong nhóm các đô thị chịu rủi ro cao do nước biển dâng và triều cường. Trong bức tranh đó, rừng ngập mặn Cần Giờ là một phần của "hạ tầng xanh" bảo vệ thành phố từ phía biển. Giữ rừng khoẻ không chỉ là chuyện của bốn xã mà là chuyện của cả đô thị.
Rừng ngập mặn có khả năng thích nghi với nước biển dâng nhất định, nhờ tích tụ trầm tích và nâng dần nền đất, với điều kiện có đủ phù sa và có không gian để rừng "lùi" vào khi nước dâng. Nếu phía sau rừng là đê, kè, đô thị kín, rừng không còn chỗ lùi và có thể bị ép mỏng dần.
Vì vậy, quy hoạch dài hạn cho Cần Giờ cần tính tới không gian cho rừng trong nhiều chục năm tới, không chỉ ranh giới rừng hiện nay. Đây là một trong những câu hỏi khó nhất khi đặt các dự án đô thị cạnh rừng ngập mặn.
Người đọc có thể theo dõi gì
Người quan tâm tới tương lai Cần Giờ có thể theo dõi một số nguồn: các quyết định quy hoạch của thành phố, báo cáo đánh giá tác động môi trường được công khai, thông tin từ đơn vị quản lý rừng phòng hộ và ban quản lý khu dự trữ sinh quyển, các công trình nghiên cứu của trường đại học, viện nghiên cứu về rừng ngập mặn và vùng cửa sông.
Ý kiến trên mạng xã hội về Cần Giờ thường phân cực: một bên hào hứng với "thành phố biển", một bên lo "mất rừng". Cả hai cảm xúc đều có lý do, nhưng quyết định tốt cần dựa trên số liệu, mô hình và giám sát, không dựa trên cảm xúc.
Với người dân sống ở Cần Giờ, tham gia các buổi tham vấn, phản ánh có căn cứ khi thấy rừng bị xâm hại hay bờ biển biến đổi bất thường, và giữ nếp sống hài hoà với rừng, là những cách thiết thực nhất để góp phần vào bài toán này.
Mấy hiểu lầm phổ biến
Thảo luận về bảo tồn và phát triển ở Cần Giờ hay vướng vài hiểu lầm làm câu chuyện bị đơn giản hoá:
- "Khu dự trữ sinh quyển là vùng cấm mọi hoạt động." Thực tế khu có ba vùng với mức hạn chế khác nhau; con người vẫn sống và sản xuất ở vùng đệm và vùng chuyển tiếp.
- "Trồng thêm cây ở chỗ khác là bù được rừng mất." Rừng mới trồng cần nhiều năm mới có chức năng như rừng cũ, và trồng sai chỗ thì cây chết. Bù đắp sinh cảnh là công cụ có giá trị nhưng không thay thế được việc tránh gây mất mát ngay từ đầu.
- "Kè bê tông là cách chắc chắn nhất để giữ bờ." Kè cứng giữ được đoạn bờ phía sau nhưng có thể làm xói lở đoạn bên cạnh và chặn đường lùi của rừng khi nước biển dâng. Giải pháp kết hợp thường bền hơn.
- "Phát triển thì người dân địa phương tự khắc được lợi." Lợi ích chỉ đến với người dân khi có cơ chế chia sẻ, đào tạo, tham vấn rõ ràng; nếu không, người dân có thể là bên chịu thiệt nhiều nhất.
- "Lo ngại môi trường là chống phát triển." Đặt câu hỏi về tác động là cách giúp dự án thiết kế tốt hơn, giảm rủi ro dài hạn cho chính nhà đầu tư và thành phố.
Nhận ra những hiểu lầm này giúp cuộc thảo luận về Cần Giờ đi vào chỗ thật sự cần bàn: thiết kế, giám sát, chia sẻ lợi ích.
Câu hỏi thường gặp
Rừng Cần Giờ được UNESCO công nhận khi nào?
Rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2000, là khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của Việt Nam trong mạng lưới của chương trình Con người và Sinh quyển.
Khu dự trữ sinh quyển có cấm xây dựng không?
Không cấm hoàn toàn. Vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt; vùng đệm cho phép các hoạt động tương thích như nghiên cứu, du lịch sinh thái; vùng chuyển tiếp là nơi dân cư sinh sống và phát triển kinh tế theo hướng bền vững. Mọi dự án vẫn phải tuân thủ quy hoạch và đánh giá tác động.
Danh hiệu khu dự trữ sinh quyển có thể bị mất không?
Các khu dự trữ sinh quyển được rà soát định kỳ. Nếu chức năng bảo tồn và phát triển bền vững không còn được đảm bảo, danh hiệu có thể bị xem xét lại. Đây là lý do các quyết định phát triển lớn cần tính tới khung này.
Vì sao bờ biển Cần Giờ bị sạt lở?
Các nguyên nhân thường được nêu gồm thay đổi nguồn phù sa từ thượng nguồn, sóng gió theo mùa, nước biển dâng và tác động của con người như khai thác cát. Mỗi đoạn bờ có nguyên nhân riêng, cần nghiên cứu chuyên môn để xác định.
Đánh giá tác động tích luỹ là gì?
Là đánh giá tổng tác động của nhiều dự án và hoạt động cùng diễn ra trên một vùng, thay vì xem từng dự án riêng lẻ. Với vùng cửa sông như Cần Giờ, nơi nhiều dự án dùng chung dòng chảy và bờ biển, cách đánh giá này đặc biệt cần thiết.
Người dân có thể góp ý về các dự án ở Cần Giờ không?
Pháp luật quy định việc tham vấn cộng đồng trong đánh giá tác động môi trường và lấy ý kiến về quy hoạch. Người dân nên theo dõi thông báo của chính quyền xã, tham dự các buổi tham vấn, gửi ý kiến bằng văn bản và giữ lại bằng chứng đã góp ý.